محتوای آموزشی
خلاصه صفحهبهصفحه فصل ۹ زیست یازدهم: پاسخ گیاهان به محرکها
سطح خلاصهسازی: حدود ۶۰٪، مناسب مرور شب امتحان. شامل خلاصه صفحهبهصفحه، فعالیتهای مهم با پاسخ راهنما، نکات امتحانی، جدولهای مقایسهای، جدول نکات طلایی و سؤالهای امتحانی با پاسخ.
گفتار ۲: پاسخ به محیط
هورمونهای گیاهی
دفاع گیاهی
مرور شب امتحان
۱) خلاصه صفحهبهصفحه
۲) فعالیتهای مهم با پاسخ راهنما
۳) جدولهای مقایسهای و جمعبندی
۴) نکات پرتکرار و دامهای امتحانی
۵) سؤالهای امتحانی با پاسخ
۶) مرور خیلی سریع شب امتحان
۱) خلاصه صفحهبهصفحه فصل ۹
این فصل با چند مشاهده ساده شروع میشود: ساقه به سمت نور رشد میکند، ریشه به سمت زمین میرود، گیاهان با تغییر فصل و تغییر دما و طول روز ممکن است گل بدهند، برگ جدید بسازند یا برگهایشان بریزد. پرسش اصلی فصل این است که آیا رشد و نمو گیاهان مانند جانوران تنظیم میشود و آیا گیاهان به علامتهای محیطی پاسخ میدهند؟
گفتار اول با پدیده خم شدن ساقه یا رُستدانه به سمت نور شروع میشود. داروین و پسرش با رُستدانه گندمیان آزمایش کردند و نشان دادند که برای خم شدن به سمت نور، نوک رُستدانه اهمیت دارد.
- وقتی نوک رُستدانه نور یکجانبه را دریافت کند، رُستدانه به سمت نور خم میشود.
- اگر نوک با پوشش مات پوشانده شود، خم شدن رخ نمیدهد.
- اگر بخشهای پایینتر پوشانده شوند اما نوک نور را دریافت کند، خم شدن میتواند رخ دهد.
- پس نوک رُستدانه محل دریافت یا آغاز پیام مربوط به نورگرایی است.
پژوهشگران بعدی نشان دادند مادهای در نوک رُستدانه وجود دارد که عامل خم شدن به سمت نور است. در آزمایش آگار، نوک رُستدانه را روی قطعهای آگار گذاشتند؛ مادهای از نوک وارد آگار شد. وقتی این آگار را روی یک طرف رُستدانه بدون نوک قرار دادند، رُستدانه خم شد.
این ماده بعدها از نظر شیمیایی شناسایی شد و اکسین نام گرفت. اکسین یعنی مادهای که باعث رشد میشود.
کشف اکسین راه را برای شناخت ترکیبات دیگری باز کرد که رشد و فعالیت گیاهان را تنظیم میکنند. این مواد را تنظیمکنندههای رشد یا هورمونهای گیاهی مینامند. پنج تنظیمکننده مهم در کتاب عبارتاند از:
اکسینسیتوکینینجیبرلیناتیلنآبسیزیک اسید
اکسین با افزایش رشد طولی یاختهها باعث افزایش طول ساقه میشود. همچنین ریشهزایی را تحریک میکند؛ بنابراین در تکثیر رویشی با قلمه کاربرد دارد. اکسینهای مصنوعی در تشکیل میوههای بدون دانه، درشت کردن میوهها و حتی از بین بردن بعضی علفهای هرز دولپهای به کار میروند.
سیتوکینینها با تحریک تقسیم یاختهای و ایجاد یاختههای جدید، پیر شدن اندامهای هوایی گیاه را به تأخیر میاندازند. به همین دلیل به آنها «هورمون جوانی» هم گفته میشود. افشانه کردن سیتوکینین روی برگ و گل باعث تازه ماندن آنها میشود.
سیتوکینین در کشت بافت، ایجاد ساقه از توده یاختههای تمایزنیافته را تحریک میکند.
چیرگی رأسی چیست؟
وقتی جوانه رأسی وجود دارد، رشد جوانههای جانبی مهار میشود. به این حالت چیرگی رأسی میگویند. با حذف جوانه رأسی، جوانههای جانبی فعال میشوند و شاخههای جانبی ایجاد میکنند.
- جوانه رأسی اکسین تولید میکند.
- اکسین از جوانه رأسی به جوانههای جانبی میرود و رشد آنها را مهار میکند.
- با حذف جوانه رأسی، مقدار اکسین در جوانههای جانبی کاهش و مقدار سیتوکینین افزایش مییابد.
- در نتیجه جوانههای جانبی رشد میکنند.
فعالیت این صفحه اثر نسبت متفاوت اکسین و سیتوکینین را در کشت بافت نشان میدهد. نتیجه مهم فعالیت: نسبت اکسین به سیتوکینین تعیین میکند توده یاختهای به ریشه یا ساقه تمایز یابد.
جیبرلینها ابتدا در بررسی بیماری قارچی رُستدانههای برنج شناخته شدند. آلودگی به قارچ جیبرلا باعث رشد بیش از حد ساقه و باریک و ضعیف شدن گیاه میشد. بعداً فهمیدند ترکیباتی به نام جیبرلینها در گیاهان هم تولید میشوند.
نقشهای مهم جیبرلین:
- افزایش طول ساقه از راه تحریک رشد طولی یاخته و تقسیم یاخته.
- کمک به رشد میوه و درشت شدن میوه.
- کمک به تولید میوههای بدون دانه.
- نقش در رویش دانهها.
هنگام رویش دانه غلات، رویان مقدار زیادی جیبرلین میسازد. جیبرلین بر لایه بیرونی دانهدرون اثر میگذارد و باعث تولید و رها شدن آنزیمهای گوارشی میشود. این آنزیمها ذخایر دانهدرون را تجزیه میکنند؛ مثلاً آمیلاز نشاسته را میشکند تا مواد لازم برای رشد رُستدانه فراهم شود.
آبسیزیک اسید یکی از تنظیمکنندههای بازدارنده رشد است. در شرایط نامساعد مانند خشکی تولید آن افزایش مییابد و باعث:
- بسته شدن روزنهها و حفظ آب گیاه.
- جلوگیری از رویش دانه در شرایط نامناسب.
- جلوگیری از رشد جوانهها در شرایط نامساعد.
- کاهش رشد گیاه در پاسخ به شرایط سخت.
اتیلن گازی است که از میوههای رسیده آزاد میشود و رسیدگی میوههای نارس را تحریک میکند. با رسیدن میوه، مقدار اتیلن افزایش مییابد. به همین دلیل گاهی میوهها را نارس میچینند و هنگام عرضه، در محیط اتیلندار قرار میدهند تا برسند.
- اتیلن در رسیدن میوه نقش دارد.
- در ریزش میوه و برگ هم نقش دارد.
- بافتهای آسیبدیده گیاه نیز اتیلن تولید میکنند.
- اتیلن حاصل از سوختهای فسیلی هم میتواند باعث ریزش برگ شود.
رد پای اتیلن در چیرگی رأسی
اکسینِ جوانه رأسی، تولید اتیلن را در جوانههای جانبی تحریک میکند. افزایش اتیلن در جوانههای جانبی، رشد آنها را متوقف میکند. پس در چیرگی رأسی، اکسین و اتیلن با هم مرتبطاند.
در ریزش برگ، در محل اتصال دمبرگ به شاخه لایه جداکننده تشکیل میشود. یاختههای این منطقه به دلیل فعالیت آنزیمهای تجزیهکننده دیواره، از هم جدا میشوند. در محل اتصال، لایهای محافظ هم تشکیل میشود تا سطح زخم در برابر محیط بیرون محافظت شود.
فعالیتهای این صفحه درباره کنترل اثر اتیلن روی میوهها و استفاده مصنوعی از تنظیمکنندههای رشد است. نکته اصلی این است که تنظیمکنندههای رشد اگر درست و کنترلشده استفاده شوند، کاربرد کشاورزی دارند؛ اما مصرف نادرست میتواند خطر زیستمحیطی یا بهداشتی داشته باشد.
گفتار دوم درباره پاسخ گیاه به عوامل محیطی است؛ مانند نور، دما، گرانش، تماس و عوامل زیستی. نور علاوه بر فتوسنتز، در تنظیم فرایندهایی مثل گلدهی نقش دارد.
گیاه زمانی گل میدهد که مریستم رویشی موجود در جوانه به مریستم زایشی یا گل تبدیل شود. این تبدیل به شرایط محیطی مثل طول روز و شب و دما وابسته است.
| نوع گیاه از نظر گلدهی | نیاز نوری | مثال کتاب | نکته |
|---|---|---|---|
| روزکوتاه | نیازمند شبهای بلند | داوودی | در پاییز گل میدهد؛ در واقع طول شب مهم است. |
| روزبلند | نیازمند شبهای کوتاه | شبدر | در تابستان گل میدهد. |
| بیتفاوت | وابسته به طول روز و شب نیست | گوجهفرنگی | در شرایط مناسب میتواند گل بدهد. |
گیاهان نمیتوانند هر دمایی را تحمل کنند. سرمای شدید میتواند مانع رویش دانهها و جوانهها شود. در پاییز، با کاهش دما، برگ بعضی درختان میریزد و جوانهها با برگهای پولکمانند محافظت میشوند.
بعضی گیاهان برای گلدهی باید یک دوره سرما را بگذرانند؛ این ویژگی به کشاورزان امکان داده از زمینهایی استفاده کنند که بخشی از سال با برف و یخ پوشیدهاند.
زمینگرایی یعنی رشد جهتدار اندام گیاه در پاسخ به گرانش زمین. ریشه معمولاً در جهت گرانش و ساقه برخلاف جهت گرانش رشد میکند.
برخی گیاهان به تماس پاسخ میدهند؛ مثلاً پیچش ساقه مو دور پایه به علت تفاوت رشد در سمت تماس و سمت مقابل است. رشد یاختهها در محل تماس کاهش مییابد و اندام به دور تکیهگاه میپیچد.
در گیاه حساس، با ضربه یا تماس، برگها تا میشوند. علت آن تغییر فشار تورژسانس در یاختههایی است که در قاعده برگ قرار دارند. گیاهان گوشتخوار نیز با تحریک کرکها پیامهایی را آغاز میکنند که باعث بسته شدن برگ تلهای و به دام افتادن حشره میشود.
در ادامه صفحه، دفاع گیاه در برابر گیاهخواران و عوامل بیماریزا مطرح میشود. نخستین دفاعها شامل روپوست، پوستک و دیواره یاختهای محکم است.
وجود ترکیباتی مثل لیگنین و سیلیس در دیواره، آن را سختتر و عبور عوامل بیماریزا را دشوارتر میکند. با این حال، عوامل بیماریزا ممکن است از روزنهها یا فاصله بین یاختهها وارد شوند.
در اندامهای مسن، بافت چوبپنبهای علاوه بر حفظ آب، مانعی در برابر عوامل آسیبرسان است. همچنین خارها، کرکها و مواد چسبناک در دفاع گیاه نقش دارند.
- خار: کاهش خورده شدن گیاه توسط گیاهخواران.
- کرک: سخت کردن حرکت حشره روی سطح گیاه.
- مواد چسبناک: گرفتار یا کند کردن حشرات.
- پوستک و دیواره: سد فیزیکی در برابر ورود عوامل بیماریزا.
بعضی گیاهان در پاسخ به زخم، ترکیباتی ترشح میکنند که از گیاه محافظت میکند. گاهی این ترشحات آنقدر زیادند که حشره در آنها به دام میافتد و بعدها با سخت شدن ترشحات، سنگواره تشکیل میشود.
دفاع شیمیایی یعنی تولید ترکیباتی که باعث دور شدن، مسموم شدن، بیماری یا مرگ گیاهخواران میشود. ترکیبات سیانیددار و آلکالوئیدها نمونههایی از این موادند. نیکوتین یک آلکالوئید است و در گیاه تنباکو نقش دفاعی دارد.
مرگ یاختهای یکی از پاسخهای دفاعی گیاه است. اگر ویروس وارد بافت شود، گیاه میتواند فرایندهایی را آغاز کند که باعث مرگ یاختههای آلوده و قطع ارتباط آنها با بافت سالم شود. در نتیجه ویروس فرصت کمتری برای تکثیر و انتشار پیدا میکند.
در مرگ یاختهای، یاخته به کمک آنزیمهای خودش گوارش میشود. سالیسیلیک اسید که از تنظیمکنندههای رشد گیاهی است، در مرگ یاختهای نقش دارد؛ یاخته آلوده آن را رها میکند و این ماده مرگ یاختهای را القا میکند.
گیاهان گاهی با جانوران هم ارتباط دفاعی دارند؛ مثلاً مورچهها روی درخت آکاسیا زندگی میکنند و از آن در برابر حشرات و گیاهخواران محافظت میکنند. هنگام باز شدن گلهای آکاسیا، ترکیبی تولید میشود که مورچهها را فراری میدهد تا به زنبورهای گردهافشان حمله نکنند.
برخی گیاهان هنگام حمله گیاهخواران، مواد فرّاری تولید میکنند که در هوا پخش میشوند و جانوران دیگر را جذب میکنند. در مثال کتاب، لارو کرمیشکل برگ تنباکو را میخورد. یاختههای آسیبدیده برگ، ترکیبات فرّاری رها میکنند. زنبور وحشی این ترکیبات را ردیابی میکند، لارو را پیدا میکند و روی آن تخم میگذارد. نوزادان زنبور پس از خروج از تخم، از لارو تغذیه میکنند و باعث کاهش جمعیت آفت میشوند.
۲) فعالیتهای مهم فصل ۹ با پاسخ راهنما
فعالیت ۱ | اثر نسبت اکسین و سیتوکینین در کشت بافت
پاسخ راهنما: نسبت این دو تنظیمکننده تعیین میکند توده یاختهای تمایزنیافته به چه اندامی تبدیل شود. اکسین زیاد و سیتوکینین کم بیشتر ریشهزایی را تحریک میکند؛ اکسین کم و سیتوکینین زیاد بیشتر ساقهزایی را تحریک میکند.
فعالیت ۲ | کنترل اثر اتیلن در میوهها
پاسخ راهنما: اگر با ترکیباتی گیرندههای اتیلن را مسدود کنیم یا با تغییر ژنی حساسیت گیاه به اتیلن را کم کنیم، رسیدگی و خراب شدن میوهها دیرتر رخ میدهد. این کار برای نگهداری و حملونقل میوهها مفید است؛ اما اگر بیش از حد انجام شود، ممکن است رسیدن طبیعی، طعم، بو و کیفیت میوه مختل شود.
فعالیت ۳ | خطر احتمالی تنظیمکنندههای رشد مصنوعی
پاسخ راهنما: چون این ترکیبات بر رشد و فعالیت گیاه اثر میگذارند، مصرف بیرویه یا نادرست آنها میتواند برای سلامت انسان، جانوران، خاک، آب و زیستبوم خطر ایجاد کند. استفاده باید با دوز، زمان و روش درست باشد.
فعالیت ۴ | پاسخ ریشه به نور یکجانبه
پاسخ راهنما: برای بررسی پیشبینی، چند دانه را در ظرف شفاف مرطوب میرویانیم. به یک گروه نور یکجانبه میدهیم و گروه شاهد را در نور یکنواخت یا شرایط کنترلشده نگه میداریم. جهت رشد ریشهها مقایسه میشود. انتظار کلی این است که ریشه برخلاف ساقه رفتار کند یا پاسخ نوری آن ضعیفتر باشد؛ چون ریشه معمولاً به سوی خاک و تحت تأثیر گرانش رشد میکند.
فعالیت ۵ | شکستن شب در گیاه روزکوتاه
پاسخ راهنما: گیاه روزکوتاه برای گلدهی به شب بلند و پیوسته نیاز دارد. اگر شب با یک جرقه نوری شکسته شود، گیاه آن را شب بلند پیوسته حساب نمیکند و گلدهی آن کاهش مییابد یا متوقف میشود.
فعالیت ۶ | مواد بازدارنده رشد گیاهان دیگر
پاسخ راهنما: گیاه با جلوگیری از رشد گیاهان اطراف، رقابت برای نور، آب، مواد معدنی و فضا را کاهش میدهد. این ویژگی میتواند شانس بقا و ماندگاری گیاه را بیشتر کند.
فعالیت ۷ | طراحی آزمایش اثر صوت بر رشد گیاه
پاسخ راهنما: باید گروه آزمایش و شاهد داشته باشیم. هر دو گروه از یک نوع گیاه، با سن و اندازه مشابه باشند. فقط عامل صوت تغییر کند و نور، آب، خاک، دما و مدت آزمایش ثابت بماند. رشد طولی، تعداد برگ، زیستتوده یا مقدار محصول اندازهگیری و مقایسه شود.
۳) جدولهای مقایسهای و جمعبندی
جدول ۱ | پنج تنظیمکننده مهم رشد گیاهی
| تنظیمکننده | نقشهای اصلی | کاربرد یا مثال | دام امتحانی |
|---|---|---|---|
| اکسین | افزایش رشد طولی ساقه، تحریک ریشهزایی، نقش در چیرگی رأسی، رشد میوه | قلمهزنی، میوه بدون دانه، درشت شدن میوه، علفکشهای مصنوعی | در ساقه، تجمع در سمت سایه باعث خم شدن به سمت نور میشود. |
| سیتوکینین | تحریک تقسیم یاخته، تأخیر در پیری اندام هوایی، ساقهزایی | تازه نگه داشتن برگ و گل، کشت بافت | زیاد بودن سیتوکینین نسبت به اکسین، ساقهزایی را تقویت میکند. |
| جیبرلین | افزایش طول ساقه، رشد میوه، رویش دانه، تحریک تولید آنزیمهای گوارشی در غلات | درشت شدن میوه، میوه بیدانه، تجزیه ذخایر دانه | رویان غلات جیبرلین میسازد و لایه بیرونی دانهدرون را به تولید آنزیم وادار میکند. |
| آبسیزیک اسید | بازدارنده رشد، بستن روزنهها، حفظ آب، جلوگیری از رویش دانه در شرایط نامساعد | مقابله با خشکی و شرایط نامساعد | نام آن از ریزش گرفته شده اما عامل اصلی ریزش برگ نیست. |
| اتیلن | رسیدن میوه، ریزش برگ و میوه، توقف رشد جوانه جانبی، پاسخ به آسیب | رسیده کردن میوههای نارس در محیط اتیلندار | گاز است؛ میوه رسیده آن را آزاد میکند و میوه نارس را میرساند. |
جدول ۲ | نسبت اکسین و سیتوکینین در کشت بافت
| وضعیت هورمونی | نتیجه | نکته |
|---|---|---|
| اکسین زیاد + سیتوکینین کم | ریشهزایی | برای ایجاد ریشه از توده یاختهای مناسبتر است. |
| اکسین کم + سیتوکینین زیاد | ساقهزایی | در فعالیت کتاب، پاسخ مورد تأکید امتحان همین است. |
| تعادل نسبی | رشد توده یاختهای یا تمایز کمتر اختصاصی | وابسته به شرایط کشت و بافت گیاه است. |
جدول ۳ | پاسخهای گیاه به محرکهای محیطی
| محرک | پاسخ گیاه | مثال کتاب | کلید امتحانی |
|---|---|---|---|
| نور یکجانبه | نورگرایی | خم شدن ساقه به سمت نور | اکسین در سمت سایه تجمع مییابد. |
| طول شب و روز | گلدهی | داوودی، شبدر، گوجهفرنگی | برای روزکوتاه و روزبلند، طول شب بسیار مهم است. |
| دما | تأثیر بر رویش، برگریزی، گلدهی | نیاز بعضی گیاهان به دوره سرما | سرما میتواند دوره رویشی را کوتاه و گلدهی را زودتر کند. |
| گرانش | زمینگرایی | رشد ریشه در جهت گرانش و ساقه برخلاف آن | رشد جهتدار در پاسخ به گرانش. |
| تماس | پیچش، تا شدن برگ، بسته شدن تله | مو، گیاه حساس، گیاه گوشتخوار | در گیاه حساس، تغییر تورژسانس علت تا شدن برگ است. |
| آفت و عامل بیماریزا | دفاع فیزیکی، شیمیایی، مرگ یاختهای، جذب جانوران مفید | نیکوتین، سیانید، سالیسیلیک اسید، زنبور وحشی | دفاع گیاه فقط مستقیم نیست؛ گاهی جانوران کمک میکنند. |
جدول ۴ | انواع گیاهان از نظر گلدهی
| نوع گیاه | شرط گلدهی | مثال | اثر شکستن شب با نور |
|---|---|---|---|
| روزکوتاه | شب بلند و پیوسته | داوودی | گلدهی کاهش مییابد یا متوقف میشود. |
| روزبلند | شب کوتاه | شبدر | ممکن است شرایط را برای گلدهی مناسبتر کند. |
| بیتفاوت | وابسته به طول روز و شب نیست | گوجهفرنگی | اثر تعیینکننده مستقیم ندارد. |
جدول ۵ | دفاع گیاهان
| نوع دفاع | سازوکار | نمونه | هدف |
|---|---|---|---|
| فیزیکی | پوستک، دیواره سخت، لیگنین، سیلیس، چوبپنبه | سد در برابر قارچ و عوامل بیماریزا | جلوگیری از ورود آسیبرسانها |
| ساختاری علیه جانوران | خار، کرک، مواد چسبناک | برگ کرکدار یا گیاه خاردار | کاهش خورده شدن یا حرکت حشره |
| شیمیایی مستقیم | تولید سمها یا مواد دورکننده | سیانید، نیکوتین، آلکالوئیدها | مسموم کردن یا دور کردن گیاهخوار |
| مرگ یاختهای | مرگ یاخته آلوده و قطع ارتباط با بافت سالم | پاسخ به ویروس | جلوگیری از تکثیر و انتشار عامل بیماریزا |
| دفاع غیرمستقیم | جذب جانوران شکارگر یا پارازیت آفت | جذب زنبور وحشی توسط برگ آسیبدیده تنباکو | کاهش جمعیت آفت |
۴) نکات پرتکرار و دامهای امتحانی
نکات طلایی هورمونها
- اکسین در ساقه باعث رشد طولی میشود؛ تجمع آن در سمت سایه، نورگرایی ساقه را ایجاد میکند.
- اکسین جوانه رأسی، رشد جوانههای جانبی را مهار میکند.
- حذف جوانه رأسی → کاهش اکسین و افزایش سیتوکینین در جوانههای جانبی → شاخهدهی.
- سیتوکینین تقسیم یاختهای را تحریک و پیری اندامهای هوایی را عقب میاندازد.
- جیبرلین در رویش دانه غلات با تحریک تولید آنزیمهایی مثل آمیلاز نقش دارد.
- آبسیزیک اسید در خشکی روزنه را میبندد و رشد را کاهش میدهد.
- اتیلن گاز رسیدگی میوه است و در ریزش برگ و میوه نقش دارد.
دامهای رایج
- «روزکوتاه» یعنی نیاز به شب بلند؛ فقط کوتاه بودن روز کافی نیست.
- «آبسیزیک اسید» را با ریزش برگ یکی نگیرید؛ نام آن تاریخی است.
- ریزش برگ با افزایش نسبت اتیلن به اکسین رخ میدهد.
- در فعالیت ۱: اکسین زیاد + سیتوکینین کم = ریشه، نه ساقه.
- تا شدن برگ گیاه حساس به علت تغییر تورژسانس است، نه انقباض ماهیچهای.
- مرگ یاختهای در گیاهان یک پاسخ دفاعی است و سالیسیلیک اسید در آن نقش دارد.
جدول نکات یکخطی برای شب امتحان
| عبارت کلیدی | پاسخ سریع |
|---|---|
| عامل خم شدن ساقه به سمت نور | تجمع اکسین در سمت سایه و رشد بیشتر آن سمت |
| هورمون جوانی | سیتوکینین |
| عامل رسیدن میوه | اتیلن |
| تنظیمکننده مقابله با خشکی | آبسیزیک اسید |
| هورمون مؤثر در تجزیه ذخایر غلات | جیبرلین |
| ماده مؤثر در مرگ یاختهای گیاه | سالیسیلیک اسید |
| علت تا شدن برگ گیاه حساس | تغییر تورژسانس یاختههای قاعده برگ |
| گیاه روزکوتاه کتاب | داوودی |
| گیاه روزبلند کتاب | شبدر |
| گیاه بیتفاوت کتاب | گوجهفرنگی |
۵) سؤالهای امتحانی با پاسخ
ترکیبی از سؤالهای نمونهامتحانی بارگذاریشده و سؤالهای تألیفی مشابه نهایی، مناسب سنجش فصل ۹.
۱) درستی یا نادرستی: در آزمایش داروین، اگر نوک رُستدانه با پوشش مات پوشانده شود، خم شدن به سمت نور رخ نمیدهد.
پاسخ: درست. نوک رُستدانه برای دریافت اثر نور لازم است.
۲) درستی یا نادرستی: در ساقه، نور یکجانبه باعث تجمع اکسین در سمت رو به نور میشود.
پاسخ: نادرست. اکسین در سمت سایه یا دور از نور تجمع مییابد.
۳) کامل کنید: در فعالیت کشت بافت، اکسین کم و سیتوکینین زیاد باعث تمایز …………… میشود.
پاسخ: ساقه.
۴) کامل کنید: اکسین زیاد و سیتوکینین کم در توده یاختهای تمایزنیافته، بیشتر باعث تمایز …………… میشود.
پاسخ: ریشه.
۵) پاسخ کوتاه: چرا میوه رسیده میتواند رسیدن میوه نارس را سرعت دهد؟
پاسخ: چون میوه رسیده اتیلن آزاد میکند و اتیلن رسیدگی میوههای نارس را تحریک میکند.
۶) پاسخ کوتاه: در زمان ریزش برگ، نسبت اتیلن به اکسین چه تغییری میکند؟
پاسخ: نسبت اتیلن به اکسین افزایش مییابد.
۷) علت بیاورید: چرا گیاه روزکوتاه با شکستن شب توسط نور ممکن است گل ندهد؟
پاسخ: چون گیاه روزکوتاه به شب بلند و پیوسته نیاز دارد و جرقه نوری، شب را قطع میکند.
۸) کامل کنید: در خشکی، افزایش تولید …………… باعث بسته شدن روزنهها و حفظ آب گیاه میشود.
پاسخ: آبسیزیک اسید.
۹) پاسخ کوتاه: جیبرلین در رویش دانه غلات چگونه به رشد رُستدانه کمک میکند؟
پاسخ: رویان جیبرلین میسازد؛ جیبرلین بر لایه بیرونی دانهدرون اثر میگذارد و تولید آنزیمهای گوارشی مثل آمیلاز را تحریک میکند. این آنزیمها ذخایر دانه را تجزیه میکنند.
۱۰) گزینهای: کدام تنظیمکننده رشد در مرگ یاختهای گیاهان نقش دارد؟
الف) اکسین ب) سیتوکینین پ) سالیسیلیک اسید ت) جیبرلین
پاسخ: پ) سالیسیلیک اسید.
۱۱) درستی یا نادرستی: تا شدن برگ گیاه حساس پس از ضربه، به علت تغییر تورژسانس در یاختههای قاعده برگ است.
پاسخ: درست.
۱۲) پاسخ کوتاه: دو سازوکار دفاع فیزیکی گیاهان را نام ببرید.
پاسخ: پوستک، دیواره یاختهای سخت، چوبپنبه، خار، کرک یا مواد چسبناک. دو مورد کافی است.
۱۳) پاسخ کوتاه: نیکوتین از کدام گروه ترکیبات دفاعی گیاه است و چه نقشی دارد؟
پاسخ: از آلکالوئیدهاست و در دور کردن یا آسیب رساندن به گیاهخواران نقش دارد.
۱۴) سؤال ترکیبی: لارو حشرهای برگ تنباکو را میخورد. گیاه چگونه میتواند به کمک جانور دیگری جمعیت این آفت را کاهش دهد؟
پاسخ: برگ آسیبدیده ترکیبات فرّار رها میکند؛ زنبور وحشی این مواد را تشخیص میدهد، لارو را پیدا میکند و روی آن تخم میگذارد. نوزادان زنبور از لارو تغذیه میکنند و باعث مرگ آن میشوند.
۱۵) کامل کنید: رشد جهتدار اندام گیاه در پاسخ به گرانش زمین، …………… نام دارد.
پاسخ: زمینگرایی.
۱۶) سؤال مشابه نهایی: تنظیمکننده رشدی که در رسیدن میوه نقش دارد، در چیرگی رأسی با کدام تنظیمکننده دیگر ارتباط پیدا میکند؟
پاسخ: اتیلن در رسیدن میوه نقش دارد؛ در چیرگی رأسی، اکسین جوانه رأسی تولید اتیلن را در جوانههای جانبی تحریک میکند.
۶) مرور خیلی سریع شب امتحان
اگر فقط ۱۰ دقیقه وقت داری، اینها را حفظ کن:
- نورگرایی ساقه: اکسین در سمت سایه جمع میشود؛ همان سمت بیشتر رشد میکند؛ ساقه به سمت نور خم میشود.
- اکسین: رشد طولی، ریشهزایی، چیرگی رأسی، رشد میوه.
- سیتوکینین: تقسیم یاختهای، جوان نگه داشتن برگ و گل، ساقهزایی.
- جیبرلین: افزایش طول ساقه، رشد میوه، رویش دانه، فعال کردن آنزیمهای تجزیهکننده ذخایر دانه.
- آبسیزیک اسید: شرایط سخت، خشکی، بسته شدن روزنه، جلوگیری از رویش دانه.
- اتیلن: رسیدن میوه، ریزش برگ و میوه، توقف رشد جوانه جانبی.
- روزکوتاه = نیاز به شب بلند؛ شکستن شب با نور مانع گلدهی میشود.
- تا شدن برگ گیاه حساس = تغییر تورژسانس، نه انقباض ماهیچه.
- مرگ یاختهای گیاه = پاسخ دفاعی؛ سالیسیلیک اسید در آن نقش دارد.
- دفاع گیاهی میتواند فیزیکی، شیمیایی، مرگ یاختهای یا جذب جانوران کمککننده باشد.
