محتوای آموزشی
خلاصه فصل ۵ زیستشناسی یازدهم: ایمنی
فهرست سریع
۱) خلاصه صفحهبهصفحه
صفحه ۶۳ | شروع فصل: چرا بدن به دستگاه ایمنی نیاز دارد؟
این صفحه با نقش میکروسکوپ در آشکار شدن دنیای میکروبها شروع میشود. در گذشته تصور نمیشد موجوداتی به این کوچکی بتوانند بیماری ایجاد کنند، اما شواهد بعدی به نظریه میکروبی بیماریها انجامید؛ یعنی میکروبها میتوانند بیماریزا باشند.
اینکه بعضی افراد پس از ورود میکروب بیمار نمیشوند یا پس از ابتلا بهبود پیدا میکنند، نشان میدهد بدن توانایی دفاع از خود را دارد. بدن چند خط دفاعی دارد: بعضی مانع ورود میکروب میشوند، بعضی با میکروب واردشده مبارزه میکنند، و بعضی بهطور اختصاصی عامل بیگانه را میشناسند.
ایده اصلی فصل ایمنی فقط مبارزه با میکروب نیست؛ در برابر بعضی عوامل غیرمیکروبی، یاختههای سرطانی، پیوند، مواد حساسیتزا و حتی گاهی یاختههای خودی هم مطرح میشود.
صفحه ۶۴ | گفتار ۱: نخستین خط دفاعی؛ ورود ممنوع
نخستین خط دفاعی بهترین راه دفاع است؛ یعنی اصلاً نگذاریم میکروب وارد بدن شود. مهمترین سدهای نخستین خط دفاعی، پوست و مخاط هستند.
پوست دو لایه مهم دارد:
- لایه بیرونی / اپیدرم: از چندین لایه یاخته پوششی ساخته شده؛ خارجیترین یاختههای آن مردهاند و بهتدریج میریزند. با ریزش آنها، میکروبهای چسبیده به سطح پوست هم از بدن دور میشوند.
- لایه درونی / درم: از بافت پیوندی رشتهای ساخته شده، رشتههای آن محکم به هم تابیدهاند و سد مقاومی ایجاد میکنند. چرم جانوران از همین بخش ساخته میشود.
پوست فقط سد فیزیکی نیست؛ ترشحات آن هم دفاعیاند. ماده چرب سطح پوست به دلیل داشتن اسیدهای چرب، خاصیت اسیدی دارد و محیط اسیدی برای بسیاری از میکروبهای بیماریزا مناسب نیست.
فعالیت ۱ درباره فواید چربی پوست و رابطه آن با جوش و شوره سؤال میکند.
صفحه ۶۵ | ترشحات پوست و مخاط؛ دفاع غیر اختصاصی
عرق، ترشح دیگر پوست است. عرق نمک دارد و محیط نمکی برای بسیاری از باکتریها مناسب نیست. عرق همچنین لیزوزیم دارد؛ لیزوزیم آنزیمی است که باعث از بین رفتن باکتریها میشود.
روی پوست میکروبهایی زندگی میکنند که با شرایط پوست سازگارند. این میکروبهای طبیعی، با میکروبهای بیماریزا برای غذا رقابت میکنند و جلوی افزایش آنها را میگیرند.
پوست همه جای بدن را نمیپوشاند. دستگاههای تنفس، گوارش و ادراری ـ تناسلی با محیط بیرون ارتباط دارند و سطح مجاری آنها با مخاط پوشیده شده است. مخاط از بافت پوششی و بافت پیوندی تشکیل شده و مادهای چسبناک به نام ماده مخاطی ترشح میکند. ماده مخاطی میکروبها را به دام میاندازد و ترشحات مخاط به دلیل داشتن لیزوزیم باعث کشته شدن باکتریها میشوند.
- در دستگاه تنفس، مخاط مژکدار از نفوذ میکروب به بخشهای عمیقتر جلوگیری میکند.
- در دستگاه گوارش، بزاق لیزوزیم دارد و اسید معده میکروبهای غذا را نابود میکند.
- سرفه، عطسه، استفراغ، مدفوع و ادرار باعث بیرون راندن میکروبها از مجاری میشوند.
- اشک با داشتن نمک و لیزوزیم از چشم محافظت میکند.
پوست و مخاط بدون توجه به نوع میکروب از ورود طیف وسیعی از میکروبها جلوگیری میکنند؛ پس جزو دفاع غیر اختصاصی هستند. دفاع اختصاصی فقط روی همان عامل خاص اثر دارد.
دام امتحانی نخستین خط دفاعی، اختصاصی نیست؛ چون نوع میکروب را جداگانه تشخیص نمیدهد.
صفحه ۶۶ | گفتار ۲: دومین خط دفاعی؛ واکنشهای عمومی اما سریع
اگر میکروب از نخستین خط دفاعی عبور کند، دومین خط دفاعی وارد عمل میشود. این خط دفاعی سریع است، اما هنوز اختصاصی نیست؛ یعنی بیگانه را با ویژگیهای عمومی تشخیص میدهد، نه با شناسه اختصاصی هر میکروب.
در این صفحه داستان کشف بیگانهخواری بهوسیله ایلیا مچنیکوف آمده است. او در لارو شفاف ستاره دریایی یاختههایی آمیبیشکل دید که ذرات خارجی را میخورند. این یاختهها را بیگانهخوار نامید.
دستگاه ایمنی هر فرد ابتدا باید میان خودی و بیگانه تفاوت بگذارد. دومین خط دفاعی شامل این موارد است:
- بیگانهخوارها
- گویچههای سفید
- پروتئینها
- پاسخ التهابی
- تب
درشتخوار / ماکروفاژ یکی از بیگانهخوارهاست و در بخشهای مختلف بدن، از جمله گرههای لنفی، حضور دارد و با میکروبها مبارزه میکند.
صفحه ۶۷ | ماکروفاژ، یاخته دارینهای، ماستوسیت و تراگذری
ماکروفاژها علاوه بر خوردن میکروبها، یاختههای مرده بافتها و بقایای آنها را هم پاکسازی میکنند. پاکسازی گویچههای قرمز مرده در کبد و طحال هم بهوسیله درشتخوارها انجام میشود.
یاختههای دارینهای نوع دیگری از بیگانهخوارها هستند. چون زوائدی شبیه دارینه دارند، به این نام خوانده میشوند. این یاختهها در بخشهایی از بدن که با محیط بیرون ارتباط دارند، مثل پوست و لوله گوارش، فراواناند. آنها علاوه بر بیگانهخواری، قسمتهایی از میکروب را روی سطح خود قرار میدهند و به گرههای لنفاوی نزدیک میبرند تا به یاختههای ایمنی ارائه کنند.
ماستوسیتها در بخشهایی از بدن که با محیط بیرون ارتباط دارند، فراواناند. آنها مادهای به نام هیستامین دارند. هیستامین رگها را گشاد و نفوذپذیری آنها را زیاد میکند؛ نتیجه آن افزایش جریان خون، حضور بیشتر گویچههای سفید و خروج بیشتر خوناب حاوی پروتئینهای دفاعی است.
تراگذری / دیاپدز یعنی عبور گویچههای سفید از دیواره مویرگها. این ویژگی مربوط به همه گویچههای سفید است.
نکته پرتکرار یاخته دارینهای میکروب را در پوست میگیرد، اما قسمتهای آن را به یاختههای ایمنی در گره لنفاوی ارائه میکند؛ نه اینکه همانجا در درم حتماً یاخته ایمنی را فعال کند.
صفحه ۶۸ | انواع گویچههای سفید؛ نوتروفیلها نیروهای واکنش سریع
گویچههای سفید انواع مختلفی دارند و با روشهای متفاوتی دفاع میکنند. در این بخش بیشتر گویچههایی بررسی میشوند که در دومین خط دفاعی نقش دارند.
نوتروفیلها را میتوان نیروهای واکنش سریع دانست. اگر عامل بیماریزا وارد بافت شود، نوتروفیلها با تراگذری خود را به محل میرسانند و با بیگانهخواری آن را نابود میکنند. نوتروفیلها چابکاند و مقدار زیادی مواد دفاعی حمل نمیکنند.
فعالیت ۳ تشخیص انواع گویچههای سفید و دانهدار یا بیدانه بودن آنها مهم است.
صفحه ۶۹ | ائوزینوفیل، بازوفیل، مونوسیت، لنفوسیت و یاخته کشنده طبیعی
همه عوامل بیماریزا را نمیتوان با بیگانهخواری از بین برد. عوامل بزرگتر مثل کرمهای انگلی قابل بیگانهخواری نیستند؛ در برابر آنها ائوزینوفیلها مبارزه میکنند و محتویات دانههای خود را روی انگل میریزند.
بازوفیلها به مواد حساسیتزا پاسخ میدهند. دانههای آنها هیستامین و هپارین دارند. هپارین ضد انعقاد خون است.
مونوسیتها از خون خارج میشوند، تغییر میکنند و به درشتخوار یا یاخته دارینهای تبدیل میشوند.
در بین لنفوسیتها، نوعی که در دفاع غیر اختصاصی نقش دارد یاخته کشنده طبیعی است. این یاخته، یاختههای سرطانی و آلوده به ویروس را نابود میکند. یاخته کشنده طبیعی با ترشح پرفورین در غشای یاخته هدف منفذ ایجاد میکند و با وارد کردن آنزیم، مرگ برنامهریزیشده را راه میاندازد. سپس ماکروفاژ یاخته مرده را بیگانهخواری میکند.
دام مهم لنفوسیتهای B و T در دفاع اختصاصیاند، اما یاخته کشنده طبیعی با اینکه لنفوسیت است، در دفاع غیر اختصاصی نقش دارد.
صفحه ۷۰ | پروتئینهای دفاعی؛ مکمل، اینترفرون و شروع التهاب
علاوه بر یاختهها، بعضی پروتئینها هم در ایمنی نقش دارند. پروتئینهای مکمل در خوناب محلولاند و در فرد غیر آلوده معمولاً غیرفعالاند. اگر میکروب وارد بدن شود، فعالسازی زنجیرهای آنها آغاز میشود: یک پروتئین فعال، پروتئین بعدی را فعال میکند.
پروتئینهای مکمل با همکاری هم در غشای میکروب منفذ ایجاد میکنند و عملکرد غشا در کنترل ورود و خروج مواد مختل میشود؛ در نتیجه یاخته بیگانه میمیرد. همچنین قرار گرفتن مکملها روی میکروب، بیگانهخواری آن را آسانتر میکند.
اینترفرون هم نوعی پروتئین دفاعی است:
- اینترفرون نوع یک: از یاخته آلوده به ویروس ترشح میشود و یاختههای سالم مجاور را در برابر ویروس مقاومتر میکند.
- اینترفرون نوع دو: از یاختههای کشنده طبیعی و لنفوسیتهای T ترشح میشود و درشتخوارها را فعال میکند؛ در مبارزه با یاختههای سرطانی نقش دارد.
التهاب پاسخی موضعی پس از آسیب بافتی است. نشانههای آن قرمزی، تورم، گرما و درد است. التهاب باعث نابودی میکروبها، جلوگیری از انتشار آنها و تسریع بهبودی میشود.
صفحه ۷۱ | روند التهاب و تب
در التهاب، ماستوسیتهای آسیبدیده هیستامین رها میکنند. هیستامین باعث گشاد شدن رگها و افزایش نفوذپذیری آنها میشود. در نتیجه خون بیشتری به محل آسیب میرسد، خوناب بیشتری خارج میشود و گویچههای سفید بیشتری به محل التهاب هدایت میشوند.
ماکروفاژها و یاختههای دیواره مویرگها با تولید پیکهای شیمیایی باعث جذب بیشتر گویچههای سفید میشوند. نوتروفیلها بیگانهخواری میکنند و مونوسیتها پس از خروج از خون به درشتخوار تبدیل میشوند.
تب یکی از نشانههای بیماری میکروبی است. در پاسخ به بعضی ترشحات میکروبها، هیپوتالاموس دمای بدن را بالا میبرد. فعالیت میکروبها در دماهای بالا کاهش مییابد، اما تب شدید خطرناک است، چون میتواند به کار طبیعی پروتئینها، آنزیمها و یاختههای بدن آسیب بزند.
صفحه ۷۲ | گفتار ۳: سومین خط دفاعی؛ دفاع اختصاصی و لنفوسیت B
دفاع اختصاصی به نوع عامل بیگانه بستگی دارد و فقط روی همان عامل اثر میگذارد. مثلاً پاسخی که علیه میکروب کزاز ایجاد میشود، روی میکروبهای دیگر اثر ندارد. وظیفه دفاع اختصاصی بر عهده لنفوسیتها است.
دو نوع لنفوسیت اصلی در دفاع اختصاصی وجود دارد:
- لنفوسیت B: در مغز استخوان تولید و همانجا بالغ میشود.
- لنفوسیت T: در مغز استخوان تولید میشود، اما در تیموس بالغ میشود.
تیموس در نوزادی و کودکی فعالتر است، اما با افزایش سن فعالیت آن کم میشود و اندازه آن تحلیل میرود.
مولکولهایی که لنفوسیتها میشناسند، پادگن / آنتیژن نام دارند. هر لنفوسیت B یا T روی سطح خود گیرندههایی از یک نوع دارد؛ هر گیرنده فقط به یک نوع پادگن متصل میشود.
لنفوسیت B پادگنهای سطح میکروبها یا ذرات محلول مثل سم میکروبها را شناسایی میکند. لنفوسیتی که گیرنده مناسب دارد تکثیر میشود و به یاخته پادتنساز / پلاسموسیت تبدیل میشود. پلاسموسیت پادتن ترشح میکند.
صفحه ۷۳ | پادتن، سرم و روشهای غیرفعال کردن پادگن
پادتنها مولکولهایی پروتئینی و Y شکلاند. هر پادتن دو جایگاه اتصال به پادگن دارد. هر لنفوسیت B پس از تبدیل شدن به یاخته پادتنساز، پادتنی شبیه گیرنده خودش ترشح میکند.
پادتنها با چند روش پادگن را غیرفعال میکنند:
- خنثیسازی: مثلاً جلوگیری از اثر سم یا ویروس.
- چسباندن میکروبها به هم: تا بیگانهخواری راحتتر شود.
- رسوب دادن پادگنهای محلول.
- فعال کردن پروتئینهای مکمل: مکملها میتوانند غشای یاخته بیگانه را تخریب کنند.
سرم یعنی پادتن آماده. مثلاً در زخمهای شدید که احتمال فعالیت باکتری کزاز وجود دارد از سرم ضد کزاز استفاده میشود. پادزهر مار هم حاوی پادتنهایی است که سم مار را خنثی میکنند.
فرق مهم سرم پادتن آماده میدهد؛ واکسن پادگن کنترلشده میدهد تا بدن خودش پادتن و یاخته خاطره بسازد.
صفحه ۷۴ | لنفوسیت T، پرفورین و پاسخ اولیه/ثانویه
لنفوسیت T یاختههای خودیِ تغییرکرده را نابود میکند؛ مثل یاختههای آلوده به ویروس یا سرطانی. همچنین به یاختههای بافت پیوندی حمله میکند. پس از شناسایی پادگن، لنفوسیت T تکثیر میشود و لنفوسیت T کشنده ایجاد میکند.
لنفوسیت T کشنده به یاخته هدف متصل میشود و با ترشح پرفورین و آنزیم، مرگ برنامهریزیشده را در آن راه میاندازد. پس پرفورین هم در یاخته کشنده طبیعی و هم در لنفوسیت T کشنده نقش دارد، اما یاخته کشنده طبیعی غیر اختصاصی و T کشنده اختصاصی است.
دفاع اختصاصی سریع نیست؛ چون شناسایی پادگن و تکثیر لنفوسیت زمان میبرد. اگر همان پادگن قبلاً وارد بدن شده باشد، پاسخ دوم سریعتر و قویتر است. به این حالت پاسخ ثانویه میگویند.
فعالیت ۷ آنفلوانزای پرندگان میتواند باعث فعالیت بیش از حد دستگاه ایمنی و تولید انبوه لنفوسیت T شود؛ این پاسخ شدید میتواند به آسیب بافتی، بهویژه در ششها، منجر شود.
صفحه ۷۵ | حافظه ایمنی، واکسن و تفاوت سرم با واکسن
دستگاه ایمنی حافظه دارد. وقتی لنفوسیت با پادگنی برخورد میکند، علاوه بر لنفوسیتهای عملکننده، لنفوسیتهای خاطره هم ساخته میشوند. این یاختهها مدتها در خون باقی میمانند و در برخورد بعدی، پاسخ را سریعتر و قویتر میکنند.
واکسن از همین ویژگی استفاده میکند. در واکسیناسیون، میکروب کشتهشده، ضعیفشده، پادگن میکروب یا سم خنثیشده به بدن معرفی میشود تا یاختههای خاطره ساخته شوند. اگر بعداً میکروب واقعی وارد بدن شود، دستگاه ایمنی فرصت عمل پیدا نمیکند و سریع آن را از بین میبرد.
ایمنی حاصل از واکسن فعال است؛ چون بدن خودش پادتن و یاخته خاطره میسازد. ایمنی حاصل از سرم غیرفعال است؛ چون پادتن آماده وارد بدن شده و یاخته خاطره ساخته نشده است.
فعالیت ۸ پاسخ دوم شدیدتر است، چون لنفوسیتهای خاطره از برخورد اول باقی ماندهاند و تعدادشان زیاد است.
صفحه ۷۶ | واکسن و ایدز؛ راههای انتقال HIV
در این صفحه ادامه واکسن و سپس ایدز مطرح میشود. واکسن میتواند با میکروب کشتهشده، میکروب ضعیفشده، پادگن یا سم خنثیشده ساخته شود. هدف اصلی واکسن ایجاد حافظه ایمنی است.
ایدز یا نقص ایمنی اکتسابی، بیماری ویروسی است که عامل آن HIV است. در این بیماری عملکرد دستگاه ایمنی دچار نقص میشود؛ به همین دلیل حتی بیماریهای واگیر کمخطر هم میتوانند کشنده شوند.
HIV پس از ورود به بدن ممکن است از ۶ ماه تا ۱۵ سال نهفته باقی بماند. فرد در این زمان ممکن است بیمار نباشد و علامتی نداشته باشد، اما آلوده است و میتواند ویروس را منتقل کند. تنها راه تشخیص، آزمایش پزشکی است.
راههای انتقال HIV:
- رابطه جنسی
- خون و فراوردههای خونی آلوده
- اشیای تیز و برنده آلوده به خون، مثل سرنگ، تیغ، وسایل خالکوبی یا سوراخ کردن گوش مشترک
- انتقال از مادر آلوده به فرزند در بارداری، زایمان یا شیردهی
HIV از راه دست دادن، روبوسی، نیش حشرات، آب و غذا منتقل نمیشود.
صفحه ۷۷ | HIV چگونه دستگاه ایمنی را مختل میکند؟
در ایدز، ویروس به همه لنفوسیتهای T حمله نمیکند؛ بلکه به نوع خاصی از آنها یعنی لنفوسیت T کمککننده حمله میکند. فعالیت لنفوسیتهای B و دیگر لنفوسیتهای T با کمک این نوع لنفوسیت انجام میشود. بنابراین از بین رفتن T کمککننده، عملکرد لنفوسیتهای B و T را مختل میکند و کل دستگاه ایمنی تضعیف میشود.
در این صفحه همچنین مفهوم تحمل ایمنی مطرح میشود. دستگاه ایمنی به همه مواد خارجی پاسخ نمیدهد؛ مثلاً نسبت به میکروبهای مفید لوله گوارش پاسخ مخرب نشان نمیدهد. عدم پاسخ دستگاه ایمنی در برابر بعضی عاملهای خارجی بیخطر را تحمل ایمنی میگویند.
نکته امتحانی در سؤالهای ایدز، عبارت دقیق مهم است: لنفوسیت T کمککننده، نه فقط لنفوسیت T.
صفحه ۷۸ | حساسیت، خودایمنی و MS
گاهی دستگاه ایمنی به مواد بیخطر پاسخ میدهد و پاسخ ایمنی ایجاد میکند. در این حالت میگوییم فرد به آن ماده حساسیت دارد. مادهای که باعث حساسیت میشود، ماده حساسیتزا نام دارد.
پاسخ دستگاه ایمنی به ماده حساسیتزا، ترشح هیستامین از ماستوسیتها و بازوفیلها است. علائم شایع حساسیت مثل قرمزی و آبریزش بینی نتیجه هیستامیناند.
بیماری خودایمنی زمانی رخ میدهد که دستگاه ایمنی یاختههای خودی را غیرخودی تشخیص دهد و به آنها حمله کند. مثالها:
- دیابت نوع یک: دستگاه ایمنی به یاختههای تولیدکننده انسولین حمله میکند و آنها را از بین میبرد.
- اماس / MS: غلاف میلین اطراف یاختههای عصبی در مغز و نخاع مورد حمله دستگاه ایمنی قرار میگیرد و در ارتباط دستگاه عصبی مرکزی با بدن اختلال ایجاد میشود.
در «بیشتر بدانید» به کووید ۱۹ و انواع واکسنها اشاره شده است. برای امتحان، اصل مهم این است که واکسن با معرفی عامل کنترلشده یا بخشی از آن، دستگاه ایمنی را برای برخورد واقعی آماده میکند.
۲) فعالیتهای مهم کتاب با پاسخ راهنما
فعالیت ۱ | چربی پوست، جوش و شوره
الف) چربی سطح پوست چه فایدههایی دارد؟
- از خشک شدن پوست جلوگیری میکند.
- به نرمی و انعطافپذیری پوست کمک میکند.
- به دلیل داشتن اسیدهای چرب، محیط اسیدی ایجاد میکند و رشد بسیاری از میکروبهای بیماریزا را کاهش میدهد.
ب) جوش پوستی و شوره چه ارتباطی با چربی پوست دارند؟
جوش معمولاً با تجمع چربی در مجاری خروجی پوست و رشد باکتریها در این محلها ایجاد میشود. شوره سر هم با ریزش یاختههای سطح پوست سر همراه است و چربی زیاد میتواند شرایط رشد بعضی میکروبهای سطح پوست را بیشتر کند.
فعالیت ۲ | مخاط مژکدار دستگاه تنفس
چگونه مانع نفوذ میکروبها میشود؟ ماده مخاطی، میکروب و ذرات را به دام میاندازد و مژکها با حرکت خود این مواد را به سمت حلق یا بیرون میرانند؛ بنابراین میکروب به بخشهای عمیقتر دستگاه تنفس نمیرسد.
چه عواملی به آن آسیب میزنند؟ دود سیگار و قلیان، آلودگی هوا، گرد و غبار، بعضی عفونتها و مواد شیمیایی تحریککننده.
فعالیت ۳ | انواع گویچههای سفید
| گروه | گویچهها | نکته امتحانی |
|---|---|---|
| دانهدار | نوتروفیل، ائوزینوفیل، بازوفیل | در سیتوپلاسم دانه دارند؛ دانهها حاوی مواد دفاعی مانند آنزیمها، هیستامین، هپارین یا مواد ضدانگلاند. |
| بیدانه | مونوسیت، لنفوسیت | مونوسیت پس از خروج از خون میتواند به ماکروفاژ یا یاخته دارینهای تبدیل شود. |
فعالیت ۴ | مشاهده گسترش خون
هدف فعالیت، تشخیص انواع گویچههای سفید در نمونه خون است. در آزمون معمولاً از تو نمیخواهند واقعاً مشاهده میکروسکوپی را توضیح دهی؛ بیشتر ویژگیهای گویچهها سؤال میشود: نوتروفیل برای بیگانهخواری سریع، ائوزینوفیل برای کرمهای انگلی، بازوفیل برای حساسیت و مونوسیت برای تبدیل به درشتخوار یا دارینهای.
فعالیت ۵ | التهاب و چرک
الف) علت قرمزی، گرمی و تورم محل التهاب چیست؟
- قرمزی و گرمی: افزایش جریان خون به محل آسیب به دنبال گشاد شدن رگها.
- تورم: افزایش نفوذپذیری مویرگها و خروج بیشتر خوناب به بافت.
ب) خروج بیشتر خوناب چه اهمیتی دارد؟ خوناب پروتئینهای دفاعی مانند مکمل را به محل التهاب میآورد و به نابودی میکروبها کمک میکند.
چرک چیست؟ معمولاً ترکیبی از گویچههای سفید مرده، میکروبهای کشتهشده، یاختههای آسیبدیده و مایع بافتی است.
فعالیت ۶ | تب
الف) تب چگونه بر فعالیت میکروبها اثر میگذارد؟ بالا رفتن دما فعالیت بسیاری از میکروبها را کاهش میدهد و به دفاع بدن کمک میکند.
ب) چرا تب شدید خطرناک است؟ دمای بسیار بالا میتواند عملکرد آنزیمها و پروتئینهای بدن را مختل کند، به یاختهها آسیب بزند و بهویژه برای مغز خطرناک باشد.
فعالیت ۷ | آنفلوانزای پرندگان و پاسخ بیش از حد ایمنی
الف) علت مرگ در آلودگی شدید چیست؟ ویروس میتواند باعث فعالیت بیش از حد دستگاه ایمنی و تولید انبوه لنفوسیتهای T شود. این پاسخ شدید، به جای فقط نابود کردن ویروس، میتواند به بافتهای بدن بهویژه ششها آسیب بزند.
ب) راههای کنترل در جمعیتها: تشخیص سریع، جداسازی مبتلایان یا پرندگان آلوده، رعایت بهداشت، کاهش تماس با منبع آلوده، واکسیناسیون در صورت وجود واکسن مناسب و اطلاعرسانی عمومی.
فعالیت ۸ | چرا پاسخ دوم شدیدتر است؟
چون در برخورد اول، لنفوسیتهای خاطره ساخته شدهاند و مدتی در خون باقی ماندهاند. در برخورد دوم، پادگن سریعتر شناخته میشود و تعداد بیشتری لنفوسیت عملکننده و پادتن با سرعت بیشتر ساخته میشود.
فعالیت ۹ | واکسنها و علت تکرار بعضی واکسنها
برای امتحان، حفظ برنامه دقیق واکسیناسیون معمولاً اصل سؤال نیست؛ مفهوم مهم این است که بعضی واکسنها باید در چند نوبت یا با یادآور تزریق شوند تا تعداد لنفوسیتهای خاطره بیشتر و پاسخ ایمنی پایدارتر شود.
برای برنامه دقیق و بهروز واکسیناسیون باید به کارت واکسن یا مرکز بهداشت مراجعه کرد؛ اما از نظر کتاب، هدف واکسن ایجاد ایمنی فعال و حافظه ایمنی است.
۳) جدولهای طلایی و مقایسهای
جدول ۱ | سه خط دفاعی بدن
| خط دفاعی | نوع دفاع | اجزا | ویژگی اصلی |
|---|---|---|---|
| خط نخستین | غیر اختصاصی | پوست، مخاط، ترشحات، لیزوزیم، اسید معده، مژکها، سرفه و عطسه | جلوگیری از ورود میکروب |
| خط دومین | غیر اختصاصی | بیگانهخوارها، گویچههای سفید، مکمل، اینترفرون، التهاب، تب | واکنش عمومی، سریع، بدون تشخیص اختصاصی نوع میکروب |
| خط سومین | اختصاصی | لنفوسیت B، لنفوسیت T، پادتن، لنفوسیت خاطره | اختصاصی، دارای حافظه، پاسخ دوم سریعتر و قویتر |
جدول ۲ | دفاع اختصاصی و غیر اختصاصی
| ویژگی | غیر اختصاصی | اختصاصی |
|---|---|---|
| اثر روی عامل بیگانه | روی طیف وسیعی از میکروبها مؤثر است. | فقط روی همان پادگن یا عامل خاص اثر دارد. |
| سرعت | سریعتر | در برخورد اول کندتر؛ در برخورد دوم سریعتر |
| حافظه | ندارد | دارد؛ بهوسیله لنفوسیتهای خاطره |
| مثال | پوست، مخاط، التهاب، تب، مکمل، ماکروفاژ | پادتن، لنفوسیت B، لنفوسیت T، واکسن |
جدول ۳ | گویچههای سفید و نقشهای مهم
| گویچه سفید | گروه | نقش اصلی | نکته امتحانی |
|---|---|---|---|
| نوتروفیل | دانهدار | بیگانهخواری سریع در خط دوم | در بین بیگانهخوارها توانایی تراگذری دارد؛ همه گویچههای سفید تراگذری دارند. |
| ائوزینوفیل | دانهدار | مبارزه با کرمهای انگلی بزرگ | محتویات دانههای خود را روی انگل میریزد. |
| بازوفیل | دانهدار | پاسخ به مواد حساسیتزا | دانهها دارای هیستامین و هپارین هستند. |
| مونوسیت | بیدانه | خروج از خون و تبدیل به درشتخوار یا دارینهای | منشأ ماکروفاژها و برخی یاختههای دارینهای است. |
| لنفوسیت B | بیدانه | تولید پادتن پس از تبدیل به پادتنساز | در مغز استخوان بالغ میشود. |
| لنفوسیت T | بیدانه | حمله به یاختههای آلوده، سرطانی یا پیوندی | در تیموس بالغ میشود؛ T کمککننده هدف HIV است. |
| یاخته کشنده طبیعی | لنفوسیت | نابودی یاختههای آلوده به ویروس و سرطانی | غیر اختصاصی است و با پرفورین منفذ ایجاد میکند. |
جدول ۴ | یاختهها و مواد کلیدی فصل
| مورد | منبع / محل | عملکرد |
|---|---|---|
| لیزوزیم | عرق، اشک، بزاق و ترشحات مخاطی | کشتن باکتریها |
| هیستامین | ماستوسیت و بازوفیل | گشاد کردن رگ و افزایش نفوذپذیری؛ نقش در التهاب و حساسیت |
| هپارین | بازوفیل | ضد انعقاد خون |
| مکمل | پروتئینهای محلول خوناب | ایجاد منفذ در غشای میکروب و آسانتر کردن بیگانهخواری |
| اینترفرون نوع یک | یاخته آلوده به ویروس | مقاوم کردن یاختههای سالم مجاور در برابر ویروس |
| اینترفرون نوع دو | یاخته کشنده طبیعی و لنفوسیت T | فعال کردن درشتخوارها؛ نقش در مبارزه با یاختههای سرطانی |
| پرفورین | یاخته کشنده طبیعی و لنفوسیت T کشنده | ایجاد منفذ در غشای یاخته هدف |
جدول ۵ | لنفوسیت B، لنفوسیت T و یاخته کشنده طبیعی
| ویژگی | B | T | کشنده طبیعی |
|---|---|---|---|
| نوع دفاع | اختصاصی | اختصاصی | غیر اختصاصی |
| محل بلوغ | مغز استخوان | تیموس | در کتاب محل بلوغ بهصورت مستقل محور سؤال نیست |
| هدف | پادگن سطح میکروب یا ذرات محلول مثل سم | یاختههای آلوده به ویروس، سرطانی یا پیوندی | یاختههای سرطانی و آلوده به ویروس |
| ابزار اصلی | پادتن | پرفورین و آنزیم، T کمککننده برای هماهنگی ایمنی | پرفورین و آنزیم |
| حافظه | ایجاد لنفوسیت خاطره | ایجاد لنفوسیت خاطره | در این سطح کتاب به عنوان حافظه اختصاصی مطرح نیست |
جدول ۶ | واکسن و سرم
| ویژگی | واکسن | سرم |
|---|---|---|
| ماده واردشده به بدن | میکروب ضعیفشده، کشتهشده، پادگن یا سم خنثیشده | پادتن آماده |
| نوع ایمنی | فعال | غیرفعال |
| یاخته خاطره | ایجاد میشود | ایجاد نمیشود |
| سرعت اثر | برای ایجاد پاسخ، زمان لازم دارد | سریعتر اثر میکند |
| ماندگاری | معمولاً طولانیتر | کوتاهتر |
| مثال | واکسیناسیون برای پیشگیری | سرم ضد کزاز، پادزهر مار |
جدول ۷ | حساسیت، خودایمنی و ایدز
| اختلال | علت کلی | مثال / نکته |
|---|---|---|
| حساسیت | پاسخ ایمنی به ماده بیخطر | ترشح هیستامین از ماستوسیت و بازوفیل؛ آبریزش بینی و قرمزی |
| خودایمنی | حمله دستگاه ایمنی به یاختههای خودی | دیابت نوع یک و MS |
| ایدز | نقص ایمنی به علت HIV | حمله به لنفوسیت T کمککننده و مختل شدن عملکرد B و T |
۴) نکات امتحانی و دامهای رایج
واژههای کلیدی
- تراگذری = عبور گویچه سفید از دیواره مویرگ
- پادگن = مولکولی که لنفوسیت میشناسد
- پادتن = پروتئین Y شکل ترشحشده از پادتنساز
- سرم = پادتن آماده
- واکسن = عامل کنترلشده برای ایجاد حافظه
دامها
- دفاع نخستین و دومین، غیر اختصاصیاند.
- یاخته کشنده طبیعی اختصاصی نیست.
- همه گویچههای سفید توانایی تراگذری دارند.
- HIV، لنفوسیت T کمککننده را از بین میبرد؛ نه همه لنفوسیتها را به یک اندازه.
- سرم حافظه ایجاد نمیکند.
ترکیبیهای مهم
- ماستوسیت هم در التهاب نقش دارد هم با هیستامین به حساسیت مربوط است.
- بازوفیل هم هیستامین دارد هم هپارین.
- نوتروفیل سریعتر به محل میرود؛ مونوسیت تبدیل به ماکروفاژ میشود.
- پرفورین در کشنده طبیعی و T کشنده دیده میشود.
جملات پرتکرار درست/نادرست
- «دفاع اختصاصی در برخورد اول سریع است.» نادرست
- «پاسخ ثانویه سریعتر و قویتر از پاسخ اولیه است.» درست
- «پادتنها از جنس پروتئیناند.» درست
- «پروتئینهای مکمل در فرد سالمِ غیر آلوده بهصورت فعالاند.» نادرست
- «ماستوسیتها هیستامین آزاد میکنند.» درست
- «لنفوسیت B در تیموس بالغ میشود.» نادرست
- «تیموس با افزایش سن فعالیت بیشتری پیدا میکند.» نادرست
- «دیابت نوع یک نمونه بیماری خودایمنی است.» درست
۵) سؤالهای امتحانی مرتبط با جواب
این بخش بر اساس نمونهسؤالهای بارگذاریشده و سؤالهای مشابه امتحانی تنظیم شده است.
الف) جای خالی و پاسخ کوتاه
| ۱ | عبور گویچههای سفید از دیواره مویرگها چه نام دارد؟ | تراگذری / دیاپدز |
| ۲ | در بین بیگانهخوارها کدام گویچه سفید توانایی تراگذری دارد و در پاسخ سریع نقش دارد؟ | نوتروفیل |
| ۳ | ماکروفاژها از تغییر کدام گروه از گویچههای سفید حاصل میشوند؟ | مونوسیتها |
| ۴ | پرفورین در کدام یاختهها ساخته و ترشح میشود؟ | یاختههای کشنده طبیعی و لنفوسیتهای T کشنده؛ در بعضی سؤالها اگر شکل مربوط به خط دوم باشد، پاسخ اصلی «یاخته کشنده طبیعی» است. |
| ۵ | در پاسخ التهابی، پیک شیمیایی توسط کدام یاختهها ساخته میشود؟ دو مورد. | یاختههای دیواره مویرگها و ماکروفاژها / درشتخوارها |
| ۶ | لایه درم پوست از چه نوع بافتی ساخته شده است؟ | بافت پیوندی رشتهای |
| ۷ | در بیماری ایدز از بین رفتن کدام نوع لنفوسیت، عملکرد لنفوسیتهای B و T را مختل میکند؟ | لنفوسیت T کمککننده |
| ۸ | نام غدهای که با افزایش سن فعالیت آن کم میشود و در ایجاد گیرندههای پادگن در سطح لنفوسیتها نقش دارد چیست؟ | تیموس |
| ۹ | پادتن آماده چه نام دارد؟ | سرم |
| ۱۰ | کدام پروتئین از یاخته آلوده به ویروس ترشح میشود و یاختههای مجاور را مقاومتر میکند؟ | اینترفرون نوع یک |
ب) درست یا نادرست
| ۱ | یاختههای دارینهای با ارائه قسمتهایی از میکروب، یاخته ایمنی غیرفعال را در همان درم فعال میکنند. | نادرست؛ پس از بیگانهخواری، به گره لنفاوی نزدیک میروند و آنجا قسمتهای میکروب را ارائه میکنند. |
| ۲ | دفاع اختصاصی فقط بر همان عامل بیگانهای اثر دارد که علیه آن ایجاد شده است. | درست |
| ۳ | لنفوسیتهای B و T هر دو در مغز استخوان تولید میشوند. | درست |
| ۴ | لنفوسیت T همانند لنفوسیت B در مغز استخوان بالغ میشود. | نادرست؛ T در تیموس بالغ میشود. |
| ۵ | سرم باعث ایجاد لنفوسیت خاطره در بدن میشود. | نادرست |
| ۶ | ایمنی حاصل از واکسن، ایمنی فعال است. | درست |
| ۷ | بازوفیلها دانههایی دارای هیستامین و هپارین دارند. | درست |
| ۸ | یاخته کشنده طبیعی با داشتن پادتن اختصاصی، پادگن را شناسایی میکند. | نادرست؛ یاخته کشنده طبیعی جزو دفاع غیر اختصاصی است. |
پ) سؤالهای تشریحی کوتاه
التهاب را تعریف کنید.
پاسخ موضعی بدن که به دنبال آسیب بافتی بروز میکند و با قرمزی، تورم، گرما و درد همراه است.
چرا محل التهاب قرمز و گرم میشود؟
به علت آزاد شدن هیستامین، رگها گشاد میشوند و جریان خون در محل آسیب افزایش مییابد.
چرا خروج بیشتر خوناب از رگ در التهاب اهمیت دارد؟
چون خوناب پروتئینهای دفاعی مانند مکمل را به محل التهاب میآورد و به دفاع کمک میکند.
چرا پاسخ دوم دستگاه ایمنی شدیدتر از پاسخ اول است؟
چون پس از برخورد اول، لنفوسیتهای خاطره در خون باقی ماندهاند و در برخورد بعدی، پادگن سریعتر شناسایی و پاسخ شدیدتر ایجاد میشود.
چرا واکسنها گاهی باید تکرار شوند؟
برای تقویت حافظه ایمنی و افزایش تعداد/دوام لنفوسیتهای خاطره و پادتنها.
چرا در ایدز حتی بیماریهای کمخطر میتوانند مرگآور شوند؟
زیرا HIV لنفوسیتهای T کمککننده را از بین میبرد و عملکرد لنفوسیتهای B و T مختل میشود؛ بنابراین کل دستگاه ایمنی ضعیف میگردد.
حساسیت چگونه ایجاد میشود؟
وقتی دستگاه ایمنی به مادهای بیخطر پاسخ ایمنی نشان دهد؛ پاسخ معمولاً با ترشح هیستامین از ماستوسیتها و بازوفیلها همراه است.
دو نمونه بیماری خودایمنی را نام ببرید و علت کلی آنها را بنویسید.
دیابت نوع یک: حمله به یاختههای تولیدکننده انسولین. اماس: حمله به غلاف میلین یاختههای عصبی در مغز و نخاع.
۶) برگه مرور خیلی سریع شب امتحان
باید بلد باشی
- خط اول: پوست، مخاط، لیزوزیم، اسید معده، اشک، عرق، سرفه، عطسه.
- خط دوم: بیگانهخوار، WBC، مکمل، اینترفرون، التهاب، تب.
- خط سوم: B، T، پادتن، لنفوسیت خاطره، واکسن.
- اپیدرم: بیرونی؛ یاختههای مرده میریزند.
- درم: بافت پیوندی رشتهای؛ محکم و بادوام.
- تراگذری: عبور WBC از دیواره مویرگ.
- نوتروفیل: واکنش سریع و بیگانهخواری.
- مونوسیت: تبدیل به ماکروفاژ یا دارینهای.
- ائوزینوفیل: کرم انگلی.
- بازوفیل: حساسیت، هیستامین، هپارین.
- ماستوسیت: هیستامین، التهاب و حساسیت.
- مکمل: منفذ در غشای میکروب + افزایش بیگانهخواری.
- اینترفرون نوع یک: از یاخته ویروسی.
- اینترفرون نوع دو: از NK و T، فعالکننده ماکروفاژ.
- B: پادتنساز؛ بالغ در مغز استخوان.
- T: کشنده یا کمککننده؛ بالغ در تیموس.
- پادتن: Y شکل، پروتئینی، دو جایگاه اتصال.
- سرم: پادتن آماده؛ ایمنی غیرفعال.
- واکسن: ایجاد حافظه؛ ایمنی فعال.
- HIV: حمله به T کمککننده.
- حساسیت: پاسخ به ماده بیخطر؛ هیستامین.
- خودایمنی: حمله به خودی؛ دیابت نوع یک و MS.
۵ اشتباه خطرناک
- گفتن اینکه «لنفوسیت T در مغز استخوان بالغ میشود»؛ غلط است، در تیموس بالغ میشود.
- گفتن اینکه «سرم حافظه ایجاد میکند»؛ غلط است.
- اشتباه گرفتن گویچههای سفید: نوتروفیل سریع، ائوزینوفیل ضدانگل، بازوفیل حساسیت، مونوسیت منشأ ماکروفاژ.
- نوشتن «HIV همه Tها را از بین میبرد»؛ دقیقش T کمککننده است.
- فراموش کردن اینکه یاخته کشنده طبیعی، اختصاصی نیست.
