محتوای آموزشی
خلاصه صفحهبهصفحه فصل ۸ زیست یازدهم: تولیدمثل نهاندانگان
سطح خلاصهسازی: حدود ۶۰٪، مناسب مرور شب امتحان. شامل خلاصه صفحهبهصفحه، فعالیتهای مهم، نکات امتحانی، جدولهای مقایسهای، جدول نکات طلایی و سؤالهای امتحانی با پاسخ.
گفتار ۲: تولیدمثل جنسی
گفتار ۳: از یاخته تخم تا گیاه
مرور شب امتحان
۱) خلاصه صفحهبهصفحه
۲) فعالیتهای مهم با پاسخ راهنما
۳) جدولهای مقایسهای و جمعبندی
۴) نکات پرتکرار و دامهای امتحانی
۵) سؤالهای امتحانی با پاسخ
۱) خلاصه صفحهبهصفحه فصل ۸
نهاندانگان تنها گروه گیاهاناند که گل تولید میکنند. گل ساختاری پرهزینه برای گیاه است، اما به دلیل نقش آن در تولیدمثل، ارزش زیستی زیادی دارد. بسیاری از گلها رنگهای گوناگون، مواد معطر و شهد دارند و همین ویژگیها در جذب جانوران گردهافشان نقش دارد.
گسترش زیاد گیاهان گلدار روی زمین نشان میدهد که داشتن گل و سازوکارهای تولیدمثلی مربوط به آن، برای بقای نسل و پراکنش گیاهان مزیت مهمی ایجاد کرده است.
در تولیدمثل غیرجنسی گیاهان، گیاه جدید از بخشهای رویشی یعنی ریشه، ساقه یا برگ به وجود میآید. مثال کتاب، تشکیل درختان جدید آلبالو از جوانههای روی ریشه است. چون در این روش گامت و لقاح دخالت ندارد، تولیدمثل از نوع غیرجنسی / رویشی است.
برای تکثیر گیاهان، معمولاً از بخشهای رویشی استفاده میشود؛ زیرا سریعتر است و صفات گیاه مادری را حفظ میکند. سه روش مهم در این صفحه عبارتاند از:
- قلمهزدن: قطعهای از ساقه در آب یا خاک قرار میگیرد و پس از ریشهزایی، گیاه جدید میسازد. قلمه باید دارای جوانه یا گره مناسب باشد.
- پیوندزدن: بخشی از گیاه مطلوب به نام پیوندک روی گیاه دیگری به نام پایه قرار میگیرد. پایه معمولاً مقاومت به بیماری، خشکی یا شوری دارد و پیوندک صفت مطلوب مثل میوه بهتر دارد.
- خوابانیدن: بخشی از ساقه یا شاخهای که دارای گره است با خاک پوشانده میشود؛ سپس از محل گره، ریشه و ساقه برگدار تشکیل میشود.
برخی ساقهها برای تولیدمثل غیرجنسی تخصص یافتهاند. مهمترین آنها در کتاب عبارتاند از ساقهزمین / ریزوم، غده، پیاز و ساقه رونده.
ساقهزمین ساقهای زیرزمینی است که افقی رشد میکند و مانند ساقه هوایی، جوانه انتهایی و جانبی دارد. در محل جوانهها، پایههای جدید ایجاد میشوند؛ مثل زنبق. غده نیز ساقه زیرزمینی متورم است که به دلیل ذخیره مواد غذایی متورم شده است؛ سیبزمینی نمونه مهم آن است. جوانههای روی غده سیبزمینی میتوانند گیاه جدید بسازند.
پیاز ساقهای زیرزمینی، کوتاه و تکمهمانند است که برگهای خوراکی به آن متصلاند؛ مثل پیاز خوراکی، لاله و نرگس. ساقه رونده روی خاک افقی رشد میکند؛ در گرههای آن گیاهان جدید ایجاد میشوند؛ مثل توتفرنگی.
در این صفحه از دانشآموز خواسته میشود نمونههایی از ساقههای زیرزمینی بیاورد و سیبزمینی را با شلغم مقایسه کند. نکته اصلی این است که سیبزمینی ساقه است، اما شلغم ریشه متورم ذخیرهای است.
دلیل ساقه بودن سیبزمینی وجود جوانهها یا «چشمها» روی سطح آن است. هر چشم میتواند گیاه جدید ایجاد کند. شلغم چنین جوانههایی ندارد و بیشتر به عنوان ریشه ذخیرهای شناخته میشود.
کشت بافت روشی آزمایشگاهی برای تولید انبوه گیاهان با ویژگیهای مطلوب است. در این روش، یک یاخته یا قطعهای از بافت گیاهی در محیط کشت قرار میگیرد. محیط کشت مواد لازم برای رشد و نمو گیاه را دارد.
یاخته یا بافت در شرایط مناسب با تقسیم رشتمان / میتوز تکثیر میشود و تودهای از یاختههای همشکل به نام کال میسازد. کال میتواند تمایز یابد و گیاهان جدیدی تولید کند. این گیاهان از نظر ژنی با هم یکساناند. همه مراحل کشت بافت باید در محیط کاملاً سترون انجام شود.
گل ساختاری تخصصیافته برای تولیدمثل جنسی است. اجزای گل معمولاً روی بخشی به نام نهنج قرار دارند. چهار حلقه اصلی گل عبارتاند از:
- کاسبرگها: خارجیترین حلقه، معمولاً نقش محافظتی دارند.
- گلبرگها: حلقه دوم، معمولاً رنگیاند و در جلب گردهافشانها نقش دارند.
- پرچمها: حلقه سوم و بخش نر گل؛ شامل میله و بساک.
- مادگی: حلقه چهارم و بخش ماده گل؛ شامل کلاله، خامه، تخمدان. واحد سازنده مادگی برچه است.
مادگی ممکن است از یک برچه یا چند برچه ساخته شده باشد. در مادگی چندبرچهای ممکن است فضای مادگی با دیواره برچهها از هم جدا شود.
همه گلها چهار حلقه کامل ندارند. بر اساس وجود یا نبود حلقههای گل، گلها به دو گروه تقسیم میشوند:
- گل کامل: هر چهار حلقه کاسبرگ، گلبرگ، پرچم و مادگی را دارد.
- گل ناکامل: یک یا چند حلقه را ندارد.
از نظر وجود اندامهای جنسی:
- گل دوجنسی: هم پرچم دارد و هم مادگی.
- گل تکجنسی: فقط یکی از دو حلقه جنسی را دارد؛ یا فقط نر است یا فقط ماده. مثال کتاب: گلهای تکجنسی کدو.
در نهاندانگان، یاخته جنسی نر وسیله حرکتی ندارد؛ بنابراین برای رساندن زامه نر به یاخته جنسی ماده، ساختاری به نام لوله گرده تشکیل میشود.
کیسههای گرده در بساک تشکیل میشوند و یاختههای دوالد دارند. از تقسیم کاستمان این یاختهها، چهار یاخته تکلاد ایجاد میشود که در واقع گردههای نارساند. هر کدام از اینها با تقسیم رشتمان و تغییرات دیواره به دانه گرده رسیده تبدیل میشوند.
دانه گرده رسیده دارای دو دیواره خارجی و داخلی، یک یاخته رویشی و یک یاخته زایشی است. یاخته زایشی بعداً دو زامه نر را ایجاد میکند.
در تخمدان، تخمک محل تشکیل ساختار ماده است. تخمک پوشش دو لایه دارد و بافتی به نام خورش را دربر میگیرد. یکی از یاختههای خورش بزرگ میشود و با کاستمان، چهار یاخته تکلاد میسازد. از این چهار یاخته، معمولاً فقط یکی باقی میماند و با رشتمان، کیسه رویانی را میسازد. در کیسه رویانی، یاخته تخمزا و یاخته دوهستهای در لقاح با زامههای نر شرکت میکنند.
با شکافتن دیواره بساک، دانههای گرده رها میشوند. دیواره خارجی گرده منفذدار است و ممکن است صاف یا دارای تزئینات باشد. دانههای گرده به وسیله باد، آب یا جانوران در محیط پراکنده میشوند.
گردهافشانی یعنی انتقال دانه گرده از بساک به کلاله. اگر کلاله، گرده را بپذیرد، یاخته رویشی رشد میکند و از رشد آن لوله گرده تشکیل میشود. لوله گرده در بافت کلاله و خامه نفوذ میکند و دو زامهای را که از تقسیم یاخته زایشی ایجاد شدهاند، به سمت تخمک و کیسه رویانی میبرد.
در نهاندانگان دو لقاح رخ میدهد؛ به همین دلیل گفته میشود لقاح آنها دوتایی / مضاعف است.
- یکی از زامهها با یاخته تخمزا آمیزش مییابد و تخم اصلی را میسازد. تخم اصلی به رویان تبدیل میشود.
- زامه دیگر با یاخته دوهستهای آمیزش مییابد و تخم ضمیمه را میسازد. تخم ضمیمه با تقسیمهای متوالی، بافت دروندانه / آندوسپرم را ایجاد میکند.
دروندانه از یاختههای پارانشیمی ساخته شده و ذخیره غذایی برای رشد رویان است. اگر هسته تخم ضمیمه تقسیم شود ولی تقسیم سیتوپلاسم رخ ندهد، دروندانه به صورت مایع دیده میشود؛ مایع نارگیل مثال مهم آن است. بخش سفید و گوشتی نارگیل دروندانهای است که در آن تقسیم سیتوپلاسم انجام شده است.
گردهافشان جانوری است که دانههای گرده را از گلی به گل دیگر منتقل میکند. هنگام تغذیه جانور از گل، بدن آن به دانههای گرده آغشته میشود و گردهها را به گل دیگر میبرد. رنگهای درخشان، بوهای قوی و شهد گل از عوامل جذب جانوران به گلاند.
زنبور عسل معمولاً گلهایی را گردهافشانی میکند که شهد شیرین دارند. بعضی گلها در نور فرابنفش علامتهایی دارند که زنبور را به سوی شهد هدایت میکنند. در مقابل، برخی گیاهان به باد وابستهاند؛ این گیاهان گلهای کوچک فراوان تولید میکنند و معمولاً رنگ درخشان، بوی قوی و شیره ندارند.
تخم اصلی حاصل از لقاح زامه با یاخته تخمزا، با تقسیمهای پیدرپی به رویان تبدیل میشود. نخستین تقسیم تخم، دو یاخته ایجاد میکند: یک یاخته بزرگ و یک یاخته کوچک. این تقسیم از نوع رشتمان / میتوز است.
از تقسیم یاخته بزرگ، بخشی ایجاد میشود که ارتباط بین رویان و گیاه مادر را برقرار میکند. یاخته کوچک منشأ رویان است. در ادامه، لپهها، ساقه رویانی و ریشه رویانی شکل میگیرند. پوشش تخمک نیز به پوسته دانه تبدیل میشود.
بنابراین دانه شامل سه بخش اصلی است: پوسته، رویان و ذخیره غذایی.
ذخیره غذایی دانه ممکن است به صورت دروندانه باقی بماند یا جذب لپهها شود. در دانه ذرت، دروندانه بخش ذخیرهای اصلی است و لپه نقش انتقال مواد غذایی از دروندانه به رویان را دارد. در دانه لوبیا، مواد غذایی دروندانه جذب لپهها میشود و لپهها بزرگ شده و بخش ذخیرهای دانه را میسازند.
لپهها را برگهای رویانی نیز مینامند؛ زیرا در بسیاری از گیاهان گلدار از خاک بیرون میآیند و برای مدت کوتاهی فتوسنتز میکنند.
پوسته دانه معمولاً سخت است و رویان را در برابر شرایط نامساعد محیط و آسیبهای فیزیکی و شیمیایی حفظ میکند. همچنین با جلوگیری از ورود آب و اکسیژن، مانع رشد سریع رویان میشود تا شرایط مناسب فراهم شود. در شرایط مناسب، رویان رشد را از سر میگیرد و دانه رویش مییابد.
برای رویش دانه سه عامل لازم است: آب، اکسیژن و دمای مناسب. دانه با جذب آب متورم میشود و پوسته آن شکاف برمیدارد. اکسیژن کافی به رویان میرسد و رویان با استفاده از ذخایر غذایی، رشد خود را آغاز میکند.
تقسیم سریع یاختههای مریستمی باعث افزایش طول ریشه و ساقه میشود و سه سامانه بافتی در ریشه و ساقه شکل میگیرد. در نهاندانگان، بر اساس وضعیت لپهها دو نوع رویش تعریف میشود:
- رویش زیرزمینی: لپهها درون خاک باقی میمانند؛ مثل ذرت.
- رویش روزمینی: لپهها همراه ساقه از خاک خارج میشوند؛ مثل لوبیا و پیاز خوراکی.
میوه از رشد و نمو تخمدان یا بخشهای دیگر گل تشکیل میشود. اگر میوه از رشد تخمدان ایجاد شده باشد، میوه حقیقی نام دارد؛ مثل هلو و کدو. اگر از بخشهای دیگر مثل نهنج تشکیل شود، میوه کاذب است؛ مثل سیب.
میوهها علاوه بر حفظ دانهها، در پراکنش دانهها نقش دارند. بعضی میوهها به بدن جانوران میچسبند و همراه آنها جابهجا میشوند. برخی میوهها و دانهها نیز با باد یا آب پراکنده میشوند.
میوههای نارس معمولاً مزه ناخوشایندی دارند؛ بنابراین دانههای نارس تا زمان رسیدگی میوه از خورده شدن محافظت میشوند. جانوران با خوردن میوههای رسیده، در پراکنش دانهها نقش دارند. پوست سخت بعضی دانهها باعث میشود حتی در برابر شیرههای گوارشی جانوران سالم بمانند. رنگهای درخشان میوههای رسیده هم جانوران را جذب میکند.
دانه پس از لقاح تخمزا و زامه و از رشد و نمو تخمک ایجاد میشود. اگر لقاح انجام نشود، دانه تشکیل نمیشود. برخی میوههای بدون دانه به این روش ایجاد میشوند؛ مانند بعضی پرتقالهای بدون دانه. برای تشکیل این نوع میوهها، به تنظیمکنندههای رشد نیاز است.
حالت دیگر این است که لقاح انجام میشود، اما رویان پیش از کامل شدن از بین میرود؛ در نتیجه دانههای ریز و نارس با پوسته نازک تشکیل میشوند. بعضی موزهای بدون دانه از این نوعاند.
در ادامه، کتاب گیاهان را بر اساس طول عمر دستهبندی میکند. گیاهان یکساله در مدت یک سال یا کمتر رشد و تولیدمثل میکنند و سپس از بین میروند؛ مثل خیار و گندم.
گیاهان دوساله در سال اول رشد رویشی دارند و مواد حاصل از فتوسنتز را ذخیره میکنند. در سال دوم علاوه بر رشد رویشی، رشد زایشی دارند و گل و دانه تولید میکنند. شلغم و چغندر قند نمونهاند؛ در سال اول مواد در ریشه ذخیره میشود و در سال دوم برای تشکیل ساقه گلدهنده، گل و دانه مصرف میگردد.
گیاهان چندساله سالها به رشد رویشی ادامه میدهند و بعضی از آنها هر سال گل، دانه و میوه تولید میکنند. درختان و درختچهها و برخی گیاهان علفی مثل زنبق در این گروهاند. زنبق ساقهزمین دارد که در خاک باقی میماند.
از نظر بافت میوه، میوهها در دو گروه کلی خشک و آبدار قرار میگیرند. میوههای آبدار از گوشتی و آبدار شدن بافتهای تشکیلدهنده میوه ایجاد میشوند؛ مثل زردآلو. در میوههای خشک مانند فندق چنین حالتی رخ نمیدهد.
اکثر گردهافشانها حشرهاند و گردهافشانی بسیاری از گیاهان کشاورزی و درختان میوه به کمک آنها انجام میشود. بنابراین کاهش جمعیت گردهافشانها میتواند تولید محصول را کم کند.
چرخه زندگی نهاندانگان را میتوان اینگونه خلاصه کرد:
۲) فعالیتهای مهم فصل ۸ با پاسخ راهنما
فعالیت ۱ | روشهای تکثیر رویشی گیاهان
پاسخ راهنما: در گزارش تصویری میتوان روشهایی مثل قلمهزدن شمعدانی و رز، پیوندزدن در مرکبات، خوابانیدن در انگور یا یاس، تکثیر با پیاز در نرگس و لاله، تکثیر با غده در سیبزمینی و ساقه رونده در توتفرنگی را آورد. نتیجه کلی: تکثیر رویشی باعث تولید گیاهان جدید با ژنهای مشابه گیاه مادر میشود.
فعالیت ۲ | ساقههای زیرزمینی و مقایسه سیبزمینی با شلغم
الف) نمونههای ساقه زیرزمینی: ساقهزمین در زنبق، غده در سیبزمینی، پیاز در لاله و نرگس، بُنه در زعفران.
ب) شلغم مانند سیبزمینی ساقه نیست. سیبزمینی غده ساقهای است، زیرا چشم یا جوانه دارد و میتواند گیاه جدید ایجاد کند. شلغم ریشه ذخیرهای است و ویژگیهای ساقه مثل گره و جوانه مناسب تولید پایه جدید را ندارد.
فعالیت ۳ | کشت بافت با یاختههای پارانشیمی
یاختههای پارانشیمی از سامانه بافت زمینهای جدا میشوند. قطعه بافت یا یاختهها پس از سترونسازی در محیط کشت مناسب قرار میگیرند. یاختهها با رشتمان تقسیم میشوند و کال میسازند. سپس با تنظیم مواد محیط کشت و شرایط رشد، کال به ریشه و ساقه تمایز پیدا میکند و گیاه کامل ایجاد میشود.
فعالیت ۴ | بررسی گلها با تعداد گلبرگ ۴ تا ۶
برای تشخیص تکلپهای یا دولپهای بودن، تعداد اجزای گل کمککننده است. در بسیاری از تکلپهایها اجزای گل مضرب ۳ است و در بسیاری از دولپهایها اجزای گل مضرب ۴ یا ۵ است. باید کاسبرگ، گلبرگ، پرچم، مادگی، تخمدان، خامه و کلاله مشاهده و رسم شود.
فعالیت ۵ | ویژگی گلهای گردهافشانیشونده با خفاش یا باد
گلهایی که شبهنگام با خفاش گردهافشانی میشوند معمولاً بزرگ، روشن یا سفید، دارای بوی قوی و شهد زیادند. گلهایی که با باد گردهافشانی میشوند معمولاً کوچک، فراوان، بدون رنگ درخشان، بدون بوی قوی و بدون شهد زیادند و گرده فراوان تولید میکنند.
فعالیت ۶ | رویش دانه ذرت و لوبیا
برای رویش، دانهها باید آب، اکسیژن و دمای مناسب داشته باشند. معمولاً نخستین اندام رویشی که خارج میشود، ریشه رویانی است. در لوبیا، لپهها میتوانند از خاک خارج شوند و برای مدت کوتاهی فتوسنتز کنند؛ در ذرت، دروندانه بخش ذخیرهای اصلی باقی میماند و لپه نقش انتقال مواد غذایی دارد.
فعالیت ۷ | تشخیص برچهها در میوهها
در برش عرضی میوهها میتوان فضای تخمدان، دیواره برچهها و محل دانهها را بررسی کرد. اگر فضای تخمدان با دیوارههای برچه کاملاً تقسیم شده باشد، میوه از مادگی چندبرچهای با تقسیمبندی کامل تشکیل شده است.
فعالیت ۸ | پیشبینی عامل پراکنش میوهها
ویژگیهایی مانند بال یا کرک معمولاً نشاندهنده پراکنش با باد است. میوههای گوشتی، رنگی و خوشمزه معمولاً با جانوران پراکنده میشوند. میوههای دارای قلاب یا خار به بدن جانوران میچسبند. برخی دانهها و میوهها نیز به کمک آب جابهجا میشوند.
فعالیت ۹ | گردهافشانها و چرخه زندگی نهاندانگان
تهدیدهای گردهافشانها: سموم کشاورزی، تخریب زیستگاه، کاهش تنوع گیاهی، آلودگی، بیماریها و تغییرات اقلیمی. در چرخه زندگی نهاندانگان باید مسیر کلی از گیاه بالغ تا گل، گردهافشانی، لقاح مضاعف، تشکیل دانه و میوه، رویش دانه و گیاه جدید دیده شود.
۳) جدولهای مقایسهای و جمعبندی فصل ۸
جدول ۱ | روشهای تکثیر رویشی
| روش | تعریف کوتاه | نمونه یا نکته | دام امتحانی |
|---|---|---|---|
| قلمهزدن | قرار دادن قطعهای از ساقه در آب یا خاک برای ایجاد ریشه و گیاه جدید | رز، شمعدانی، انگور | قلمه باید توان ایجاد ریشه و جوانه داشته باشد. |
| پیوندزدن | قرار دادن پیوندک روی پایه | پایه مقاوم؛ پیوندک دارای صفت مطلوب | پایه و پیوندک نقش یکسان ندارند. |
| خوابانیدن | پوشاندن بخشی از ساقه یا شاخه دارای گره با خاک | از گره، ریشه و ساقه برگدار ایجاد میشود | واژه کلیدی کتاب: گره. |
| کشت بافت | تکثیر یاخته یا قطعه بافت در محیط کشت سترون | کال ← گیاهان ژنی یکسان | تقسیم اصلی کال با رشتمان است. |
جدول ۲ | ساقههای تخصصیافته برای تولیدمثل غیرجنسی
| ساختار | محل و شکل | نمونه | نکته تشخیصی |
|---|---|---|---|
| ساقهزمین / ریزوم | زیرزمینی، افقی، دارای جوانه جانبی و انتهایی | زنبق، مرغ | در محل جوانهها پایه جدید میسازد. |
| غده | ساقه زیرزمینی متورم به علت ذخیره غذا | سیبزمینی | چشمهای سیبزمینی جوانهاند. |
| پیاز | ساقه زیرزمینی کوتاه و تکمهمانند با برگهای خوراکی | پیاز خوراکی، لاله، نرگس | بخش تخصصیافته پیاز برای تولیدمثل، ساقه است نه برگ. |
| ساقه رونده | روی خاک، افقی | توتفرنگی | گیاهان جدید در محل گرهها ایجاد میشوند. |
جدول ۳ | حلقههای گل و نقش آنها
| حلقه | نام | نقش اصلی | نکته امتحانی |
|---|---|---|---|
| اول | کاسبرگ | محافظت، بهویژه از جوانه گل | خارجیترین حلقه |
| دوم | گلبرگ | جلب گردهافشانها | معمولاً رنگی و درخشان |
| سوم | پرچم | تولید ساختارهای جنسی نر | شامل میله و بساک؛ کیسه گرده در بساک |
| چهارم | مادگی | تولید ساختارهای جنسی ماده | شامل کلاله، خامه، تخمدان؛ تخمک در تخمدان |
جدول ۴ | انواع گل
| نوع گل | تعریف | مثال یا نکته |
|---|---|---|
| کامل | هر چهار حلقه کاسبرگ، گلبرگ، پرچم و مادگی را دارد | اگر حلقهای حذف شود، کامل نیست. |
| ناکامل | یک یا چند حلقه را ندارد | ممکن است هنوز جنسی باشد. |
| دوجنسی | هم پرچم دارد و هم مادگی | الزاماً کامل نیست؛ معیار آن دو حلقه جنسی است. |
| تکجنسی | فقط پرچم یا فقط مادگی دارد | مثال کتاب: کدو |
جدول ۵ | تشکیل دانه گرده و کیسه رویانی
| ویژگی | مسیر نر | مسیر ماده |
|---|---|---|
| محل | بساک، کیسههای گرده | تخمدان، تخمک، خورش |
| یاخته آغازین | یاختههای دوالد کیسه گرده | یکی از یاختههای خورش |
| تقسیم کاستمان | چهار یاخته تکلاد / گرده نارس | چهار یاخته تکلاد؛ فقط یکی باقی میماند |
| تقسیم رشتمان | دانه گرده رسیده با یاخته رویشی و زایشی | کیسه رویانی با یاخته تخمزا و یاخته دوهستهای |
| نقش در لقاح | یاخته زایشی دو زامه میسازد | تخمزا و یاخته دوهستهای با زامهها لقاح مییابند |
جدول ۶ | لقاح مضاعف نهاندانگان
| زامه | با چه چیزی لقاح میدهد؟ | محصول | سرنوشت |
|---|---|---|---|
| زامه اول | یاخته تخمزا | تخم اصلی | رویان |
| زامه دوم | یاخته دوهستهای | تخم ضمیمه | دروندانه / آندوسپرم |
جدول ۷ | گردهافشانی با جانوران و باد
| ویژگی | جانوران | باد |
|---|---|---|
| ظاهر گل | رنگهای درخشان، بو، شهد | کوچک، فراوان، معمولاً بدون رنگ درخشان |
| هدف | جذب جانور گردهافشان | افزایش احتمال انتقال تصادفی با باد |
| گرده | کمتر ولی هدفمندتر منتقل میشود | معمولاً گرده فراوان تولید میشود |
| مثال کتاب | زنبور و گل قاصد از دید زنبور | بلوط |
جدول ۸ | دانه ذرت و لوبیا
| ویژگی | ذرت | لوبیا |
|---|---|---|
| محل اصلی ذخیره غذا | دروندانه | لپهها |
| نقش لپه | انتقال مواد از دروندانه به رویان | ذخیره غذایی؛ بزرگ و حجیم |
| حجیمترین بخش | دروندانه | لپهها |
| نکته عدد فامتنی | دروندانه بافت حاصل از تخم ضمیمه است و با رویان عدد فامتنی متفاوت دارد | لپهها بخشی از رویاناند |
جدول ۹ | میوه حقیقی، کاذب و بدون دانه
| نوع | تعریف | نمونه | نکته دام |
|---|---|---|---|
| حقیقی | از رشد تخمدان تشکیل میشود | هلو، کدو | هرچه از تخمدان باشد حقیقی است. |
| کاذب | از بخشهایی غیر از تخمدان نیز تشکیل میشود | سیب، حاصل رشد نهنج | سیب میوه کاذب است. |
| بدون دانه بدون لقاح | لقاح رخ نمیدهد و دانه تشکیل نمیشود | بعضی پرتقالهای بدون دانه | نیازمند تنظیمکنندههای رشد |
| بدون دانه با لقاح ناقص | لقاح انجام میشود اما رویان پیش از کامل شدن از بین میرود | بعضی موزها | دانههای ریز و نارس دیده میشود |
جدول ۱۰ | طول عمر گیاهان
| گروه | ویژگی | نمونه |
|---|---|---|
| یکساله | در یک سال یا کمتر رشد، تولیدمثل و سپس مرگ | خیار، گندم |
| دوساله | سال اول رشد رویشی و ذخیره غذا؛ سال دوم رشد زایشی | شلغم، چغندر قند |
| چندساله | چندین سال رشد؛ برخی هر سال گل، میوه و دانه تولید میکنند | درختان، درختچهها، زنبق |
۴) نکات پرتکرار و دامهای امتحانی فصل ۸
- خوابانیدن: بخش دارای گره با خاک پوشانده میشود.
- سیبزمینی: غده ساقهای است، چون چشم / جوانه دارد.
- شلغم: ریشه ذخیرهای است، نه ساقه.
- پیاز خوراکی: بخش تخصصیافته برای تولیدمثل غیرجنسی، ساقه زیرزمینی کوتاه و تکمهمانند است.
- کشت بافت: کال از تقسیم رشتمان یاختهها تشکیل میشود و مراحل باید سترون باشد.
- گل کامل ≠ گل دوجنسی: کامل بودن یعنی داشتن چهار حلقه؛ دوجنسی بودن یعنی داشتن پرچم و مادگی.
- کیسه گرده در بساک و کیسه رویانی در تخمک است.
- دانه گرده رسیده: یک یاخته رویشی + یک یاخته زایشی + دیواره داخلی و خارجی دارد.
- لوله گرده حاصل رشد یاخته رویشی است و زامهها را به کیسه رویانی میبرد.
- لقاح مضاعف: تخمزا + زامه ← تخم اصلی؛ یاخته دوهستهای + زامه ← تخم ضمیمه.
- دروندانه نارگیل: مایع نارگیل حاصل تقسیم هسته تخم ضمیمه بدون تقسیم سیتوپلاسم است.
- دانه: شامل پوسته، رویان و ذخیره غذایی است.
- ذرت: ذخیره غذایی اصلی در دروندانه است؛ لوبیا: ذخیره غذایی اصلی در لپههاست.
- رویش دانه: به آب، اکسیژن و دمای مناسب نیاز دارد.
- میوه حقیقی: از تخمدان؛ میوه کاذب: از بخشهای دیگر مثل نهنج.
- کدو: میوه حقیقی است. سیب: میوه کاذب است.
- میوههای نارس: معمولاً مزه ناخوشایند دارند و از خورده شدن دانههای نارس جلوگیری میکنند.
۵) سؤالهای امتحانی و تمرینی با پاسخ
پاسخ: نادرست. طبق متن کتاب، بخشی که دارای گره است با خاک پوشانده میشود. اگر جوانه همراه گره باشد، باید عبارت دقیق سؤال را سنجید.
پاسخ: ذرت. حجیمترین بخش دانه ذرت دروندانه است و دروندانه حاصل تخم ضمیمه است، پس با بخشهای رویانی دانه عدد فامتنی متفاوت دارد.
پاسخ: حقیقی؛ زیرا از رشد تخمدان تشکیل میشود.
پاسخ: رویش دانه پیاز خوراکی در شکل کتاب روزمینی است. بخش تخصصیافته آن برای تولیدمثل غیرجنسی، ساقه زیرزمینی کوتاه و تکمهمانند است.
پاسخ: ساختارهای جنسی نر در پرچم / حلقه سوم، و ساختارهای جنسی ماده در مادگی / حلقه چهارم ایجاد میشوند.
پاسخ: از تقسیم هسته تخم ضمیمه بدون تقسیم سیتوپلاسم ایجاد میشود.
پاسخ: لوله گرده زامههای نر را از کلاله و خامه به سمت تخمک و کیسه رویانی منتقل میکند.
پاسخ: تخم اصلی تشکیل میشود و به رویان نمو مییابد.
پاسخ: تخم ضمیمه تشکیل میشود و با تقسیمهای متوالی، دروندانه / آندوسپرم را میسازد.
پاسخ: زیرا در بسیاری از گیاهان گلدار از خاک بیرون میآیند و برای مدت کوتاهی فتوسنتز میکنند.
پاسخ: سیبزمینی غده ساقهای است چون جوانه / چشم دارد و میتواند پایه جدید بسازد؛ شلغم ریشه ذخیرهای است و ویژگیهای ساقه مثل گره و جوانه ندارد.
پاسخ: تودهای از یاختههای همشکل که از تقسیم رشتمان یاختهها یا بافت گیاهی در محیط کشت ایجاد میشود و میتواند به گیاه کامل تمایز یابد.
پاسخ: گلهای کوچک و فراوان دارند؛ معمولاً فاقد رنگهای درخشان، بوی قوی و شهد هستند؛ گرده فراوان تولید میکنند.
پاسخ: آب، اکسیژن و دمای مناسب.
پاسخ: میوه حقیقی از رشد تخمدان ایجاد میشود، مانند هلو و کدو. میوه کاذب از بخشهایی غیر از تخمدان نیز تشکیل میشود، مانند سیب که حاصل رشد نهنج است.
پاسخ: تا دانههای نارس تا زمان رسیدگی میوه از خورده شدن توسط جانوران حفظ شوند.
پاسخ: سال اول رشد رویشی دارند و مواد غذایی را ذخیره میکنند؛ سال دوم رشد زایشی دارند و گل و دانه تولید میکنند.
پاسخ: دانه تشکیل نمیشود. برخی میوههای بدون دانه بدون لقاح و با کمک تنظیمکنندههای رشد ایجاد میشوند؛ در حالت دیگر لقاح رخ میدهد ولی رویان پیش از کامل شدن از بین میرود و دانههای ریز و نارس باقی میماند.
