آموزش فصل هفتم زیست شناسی یازدهم : تولید مثل

فصل با یادآوری تولیدمثل جنسی و غیرجنسی آغاز می‌شود. در تولیدمثل جنسی، یاخته‌های جنسی یا گامت تولید می‌شوند و نقش اصلی دستگاه تولیدمثل، بقای نسل است. سه پرسش محوری فصل این است: دستگاه تولیدمثل انسان چه بخش‌هایی دارد؟ هر بخش چه کاری انجام می‌دهد؟ و آیا تولیدمثل در همه جانوران یکسان است؟

دستگاه تولیدمثل مرد مجموعه‌ای از اندام‌هاست که چهار کار اصلی انجام می‌دهد: تولید هورمون جنسی مردانه یعنی تستوسترون، تولید زامه یا اسپرم، ایجاد محیط مناسب برای نگهداری زامه‌ها و انتقال زامه‌ها به خارج بدن.

بیضه‌ها غدد جنسی مرد هستند و درون کیسه بیضه قرار دارند. محل طبیعی کیسه بیضه خارج از محوطه شکمی و پایین‌تر از آن است؛ چون دمای آن حدود سه درجه از دمای بدن کمتر است و این دمای کمتر برای فعالیت بیضه‌ها و تمایز صحیح زامه‌ها ضروری است. شبکه رگ‌های کوچک کیسه بیضه نیز به تنظیم دما کمک می‌کند.

درون بیضه‌ها لوله‌های پیچ‌وخم‌دار زیادی به نام لوله‌های زامه‌ساز وجود دارد. زامه‌ها از بلوغ تا پایان عمر در این لوله‌ها ساخته می‌شوند. بین لوله‌های زامه‌ساز، یاخته‌های بینابینی قرار دارند که هورمون جنسی نر را ترشح می‌کنند.

دیواره لوله‌های زامه‌ساز دارای یاخته‌های زاینده‌ای به نام زامه‌زا / اسپرماتوگونی است. این یاخته‌ها ابتدا با رشتمان / میتوز تقسیم می‌شوند؛ بخشی از حاصل تقسیم برای حفظ لایه زاینده باقی می‌ماند و بخشی به زام‌یاخته اولیه / اسپرماتوسیت اولیه تبدیل می‌شود.

زام‌یاخته اولیه با کاستمان ۱ / میوز I دو زام‌یاخته ثانویه می‌سازد. این یاخته‌ها تک‌لاد / هاپلوئید هستند، ولی فام‌تن‌هایشان هنوز مضاعف است. سپس با کاستمان ۲ / میوز II از هر زام‌یاخته ثانویه دو زام‌یاختک / اسپرماتید به وجود می‌آید. بنابراین از یک زام‌یاخته اولیه، چهار زام‌یاختک ساخته می‌شود.

زام‌یاختک‌ها هنگام حرکت از دیواره لوله به سمت مجرا، تمایز می‌یابند و به زامه تبدیل می‌شوند. در این تمایز، یاخته‌ها تاژک‌دار می‌شوند، مقدار زیادی از سیتوپلاسم خود را از دست می‌دهند و هسته فشرده می‌شود. یاخته‌های سرتولی در دیواره لوله‌های زامه‌ساز، نقش پشتیبانی، تغذیه و بیگانه‌خواری را در همه مراحل زامه‌زایی بر عهده دارند.

زامه سه بخش دارد: سر، تنه یا قطعه میانی، دم. سر دارای هسته و مقدار کمی سیتوپلاسم است. در جلوی هسته، کیسه‌ای پر از آنزیم به نام تارَک‌تن / آکروزوم قرار دارد که در نفوذ زامه به تخمک نقش دارد. قطعه میانی دارای تعداد زیادی راکیزه / میتوکندری است؛ زیرا برای حرکت دم و حرکت زامه، انرژی فراوان لازم است.

زامه‌ها پس از تولید وارد برخاگ / اپیدیدیم می‌شوند. در ابتدا توان حرکت ندارند و دست‌کم حدود ۱۸ ساعت در برخاگ می‌مانند تا توانایی حرکت در آن‌ها ایجاد شود. سپس وارد زامه‌بر / مجرای دفران می‌شوند.

هر زامه‌بر در مسیر خود ترشحات کیسه منی را دریافت می‌کند. این ترشحات غنی از فروکتوز هستند و انرژی فعالیت زامه‌ها را فراهم می‌کنند. سپس مجراها وارد پروستات می‌شوند و به میزراه متصل می‌گردند. ترشحات پروستات و غده‌های پیازی‌میزراهی قلیایی‌اند و به خنثی کردن مواد اسیدی مسیر عبور زامه کمک می‌کنند. مجموع ترشحات این سه نوع غده، مایع منی و مجموع مایع منی و زامه‌ها، منی نام دارد.

فعالیت دستگاه تولیدمثل مرد با هورمون‌ها تنظیم می‌شود. هیپوفیز پیشین دو هورمون محرک غدد جنسی یعنی FSH و LH ترشح می‌کند. در مردان، FSH یاخته‌های سرتولی را تحریک می‌کند تا تمایز زامه‌ها را تسهیل کنند. LH یاخته‌های بینابینی را تحریک می‌کند تا تستوسترون ترشح کنند.

تستوسترون باعث رشد اندام‌های جنسی، کمک به زامه‌زایی و بروز صفات ثانویه جنسی مردانه مانند بم شدن صدا، روییدن مو در صورت و بدن و رشد ماهیچه‌ها و استخوان‌ها می‌شود. تنظیم ترشح این هورمون‌ها با بازخورد منفی انجام می‌شود.

دستگاه تولیدمثل زن پنج کار اصلی دارد: تولید هورمون‌های جنسی زنانه، تولید گامت ماده، انتقال یاخته‌های جنسی ماده به سمت رحم، ایجاد شرایط مناسب برای لقاح زامه و تخمک و در صورت تشکیل جنین، حفاظت و تغذیه آن.

تخمدان‌ها غدد جنسی ماده‌اند، در محوطه شکمی قرار دارند و با طنابی پیوندی و ماهیچه‌ای به دیواره خارجی رحم متصل‌اند. در جنین دختر، یاخته‌های زاینده دوالد به نام مام‌زا / اووگونی با رشتمان زیاد می‌شوند. بعضی از حاصل تقسیم‌ها کاستمان را آغاز می‌کنند ولی آن را تمام نمی‌کنند و در پروفاز I متوقف می‌شوند. به این یاخته‌ها مام‌یاخته اولیه / اووسیت اولیه می‌گویند.

هر مام‌یاخته اولیه را یاخته‌های تغذیه‌کننده احاطه می‌کنند و مجموعه آن‌ها انبانک اولیه / فولیکول اولیه نام دارد. پس از تولد تعداد انبانک‌ها افزایش نمی‌یابد و تعداد زیادی از آن‌ها به دلایل نامعلوم از بین می‌روند.

رحم اندامی کیسه‌مانند و گلابی‌شکل است که جنین در دیواره آن رشد و نمو می‌یابد. دیواره رحم سه لایه دارد: داخلی مخاطی، میانی ماهیچه‌ای و خارجی پیوندی. لایه داخلی در چرخه جنسی و بارداری تغییر می‌کند.

بخش بالایی و پهن رحم به دو لوله به نام لوله‌های رحم / فالوپ متصل است. انتهای آزاد لوله‌ها شیپورمانند و دارای زوائد انگشت‌مانند است. پوشش درون لوله‌ها مخاطی و مژک‌دار است و زنش مژک‌ها تخمک را به سمت رحم می‌راند. بخش پایین رحم باریک‌تر شده و گردن رحم نام دارد و در امتداد آن واژن قرار دارد.

دوره جنسی از آغاز یک قاعدگی تا آغاز قاعدگی بعدی است. در قاعدگی، لایه داخلی دیواره رحم تخریب می‌شود و مخلوطی از خون و بافت‌های تخریب‌شده از واژن خارج می‌گردد. قاعدگی با بلوغ جنسی آغاز می‌شود و در ابتدا نامنظم است، اما کم‌کم منظم می‌شود. نظم آن مهم‌ترین شاخص عملکرد صحیح دستگاه تولیدمثل زن است.

در حدود ۴۵ تا ۵۰ سالگی معمولاً به دلیل از کار افتادن تخمدان‌ها، قاعدگی متوقف می‌شود که به آن یائسگی می‌گویند. دوره باروری و تولیدمثل در زن حدود ۳۰ تا ۳۵ سال است. تغذیه نامناسب، الکل، مواد اعتیادآور، کار سخت و تنش‌ها می‌توانند این مدت را کاهش دهند.

در هر دوره جنسی، مام‌یاخته اولیه تقسیم کاستمان I را کامل می‌کند. تقسیم سیتوپلاسم در این مرحله نامساوی است؛ در نتیجه یک یاخته بزرگ به نام مام‌یاخته ثانویه / تخمک و یک یاخته کوچک به نام اولین جسم قطبی ایجاد می‌شود. مام‌یاخته ثانویه در فرایند تخمک‌گذاری از تخمدان خارج می‌شود؛ بنابراین تخمک آزادشده، در واقع همان مام‌یاخته ثانویه است.

اگر لقاح رخ دهد، کاستمان II در تخمک کامل می‌شود و حاصل آن یک یاخته بزرگ به نام تخمک لقاح‌یافته و یک یاخته کوچک به نام دومین جسم قطبی است. اولین جسم قطبی نیز کاستمان II را انجام می‌دهد و دو جسم قطبی کوچک ایجاد می‌کند. علت تقسیم نامساوی سیتوپلاسم این است که مقدار بیشتری سیتوپلاسم به تخمک برسد تا نیازهای آغازین رشد جنین را تأمین کند.

در چرخه تخمدانی، با افزایش FSH از هیپوفیز پیشین، تعدادی از انبانک‌های اولیه شروع به رشد می‌کنند؛ اما معمولاً یکی از آن‌ها که بیشتر رشد کرده، ادامه می‌دهد. یاخته‌های انبانکی تحت تأثیر FSH استروژن تولید می‌کنند. افزایش استروژن، رشد بیشتر انبانک و ضخیم شدن دیواره داخلی رحم را تقویت می‌کند.

حدود روز چهاردهم چرخه ۲۸ روزه، انبانک بالغ به دیواره تخمدان چسبیده و آماده تخمک‌گذاری است. تخمک‌گذاری زمانی رخ می‌دهد که ترشح LH ناگهان افزایش یابد. در این فرایند، مام‌یاخته ثانویه همراه با تعدادی از یاخته‌های انبانکی از سطح تخمدان خارج و وارد محوطه شکمی می‌شود.

یاخته‌های انبانکی چسبیده به تخمک، در ادامه مسیر به تغذیه و محافظت از آن کمک می‌کنند. پس از تخمک‌گذاری، باقی‌مانده انبانک در تخمدان به توده‌ای زردرنگ تبدیل می‌شود که جسم زرد نام دارد. یاخته‌های جسم زرد تحت تأثیر LH، استروژن و پروژسترون ترشح می‌کنند؛ البته ترشح پروژسترون بیشتر است.

اگر بارداری رخ دهد، جسم زرد تا مدتی فعال می‌ماند و با ترشح هورمون‌ها دیواره رحم را حفظ می‌کند. اگر بارداری رخ ندهد، جسم زرد در اواخر چرخه تحلیل می‌رود و به جسم سفید تبدیل می‌شود. غیرفعال شدن جسم زرد باعث کاهش استروژن و پروژسترون می‌شود و این کاهش، ناپایداری دیواره رحم، تخریب و ریزش آن را به دنبال دارد.

اگر لقاح رخ ندهد، تخمک از بین می‌رود و حدود روز ۲۸ قاعدگی آغاز می‌شود که شروع چرخه جنسی بعدی است. وقایع چرخه رحمی تحت تأثیر استروژن و پروژسترون ترشح‌شده از تخمدان‌ها قرار دارد.

قاعدگی در روزهای آغازین هر چرخه رخ می‌دهد و به طور متوسط هفت روز طول می‌کشد. پس از آن، دیواره داخلی رحم دوباره رشد می‌کند، ضخامت آن زیاد می‌شود و در آن چین‌خوردگی‌ها، حفره‌ها و ذخیره خونی ایجاد می‌شود. رشد دیواره داخلی حتی پس از تخمک‌گذاری ادامه دارد، اما سرعت رشد کاهش می‌یابد و فعالیت ترشحی آن افزایش پیدا می‌کند. نتیجه این تغییرات، آماده شدن رحم برای پذیرش و پرورش جنین است.

بهترین زمان لقاح برای تخمک تا حدود ۱۲ ساعت پس از تخمک‌گذاری است. برای زامه، بهترین زمان تا ۲۴ ساعت پس از ورود به مجاری تولیدمثلی ماده است، هرچند قابلیت لقاح زامه ممکن است تا ۷۲ ساعت باقی بماند.

در آغاز چرخه، استروژن و پروژسترون خون کم است. این کمبود به هیپوتالاموس پیام می‌دهد تا هورمون آزادکننده ترشح کند؛ در نتیجه هیپوفیز پیشین تحریک می‌شود و FSH و LH افزایش می‌یابد.

با رشد انبانک، استروژن افزایش تدریجی پیدا می‌کند. افزایش تدریجی و کم استروژن با بازخورد منفی از آزاد شدن زیاد FSH و LH جلوگیری می‌کند و مانع بالغ شدن انبانک‌های جدید در همان چرخه می‌شود. اما نزدیک تخمک‌گذاری، افزایش ناگهانی استروژن از انبانک بالغ، با بازخورد مثبت باعث آزاد شدن مقدار زیادی LH و FSH می‌شود. همین تغییر ناگهانی، تخمک‌گذاری و تبدیل باقی‌مانده انبانک به جسم زرد را سبب می‌شود.

در انتهای چرخه، کاهش استروژن و پروژسترون باعث کاهش استحکام لایه داخلی رحم، تخریب آن و قاعدگی می‌شود. همچنین همین کاهش، هیپوتالاموس را دوباره برای شروع چرخه بعدی تحریک می‌کند.

رشد انسان از یک یاخته تخم آغاز می‌شود. پس از تخمک‌گذاری، تخمک از طریق شیپور فالوپ وارد لوله رحم می‌شود. حرکات زوائد انگشت‌مانند، انقباض دیواره لوله و زنش مژک‌ها، تخمک را به سمت رحم حرکت می‌دهند.

پس از ورود منی به رحم، میلیون‌ها زامه به سمت تخمک حرکت می‌کنند؛ اما فقط تعداد کمی به تخمک در لوله رحم می‌رسند. در مرحله انبانکی چرخه تخمدانی، بین غشای تخمک و یاخته‌های انبانکی، منطقه شفاف با ساختار ژله‌ای ایجاد شده است. زامه‌ها از بین یاخته‌های انبانکی عبور می‌کنند و به منطقه شفاف می‌رسند. برای عبور از منطقه شفاف، آنزیم‌های تارک‌تن آزاد می‌شوند و این منطقه را هضم می‌کنند.

لقاح زمانی آغاز می‌شود که غشای زامه و غشای تخمک با هم تماس پیدا کنند. با ادغام این دو غشا، تغییراتی در سطح تخمک رخ می‌دهد و پوشش لقاحی ایجاد می‌شود. این پوشش از ورود زامه‌های دیگر به تخمک جلوگیری می‌کند.

پس از ادغام غشای زامه و تخمک، هسته زامه وارد سیتوپلاسم تخمک می‌شود. ورود هسته زامه باعث می‌شود تخمک کاستمان II را کامل کند و گامت ماده تشکیل شود. سپس هسته گامت ماده با هسته زامه ادغام می‌شود و یاخته تخم / زیگوت با ۲۳ جفت فام‌تن شکل می‌گیرد.

حدود ۳۶ ساعت پس از لقاح، یاخته تخم تقسیم‌های رشتمانی را آغاز می‌کند. چون یاخته‌های حاصل از تقسیم رشد نکرده‌اند، توده یاخته‌ای حاصل تقریباً هم‌اندازه تخم است. این توده توپر که در لوله رحم به سمت رحم حرکت می‌کند، مورولا نام دارد.

با ادامه تقسیم‌ها، مورولا مایع ترشح می‌کند؛ در نتیجه یاخته‌ها از هم فاصله می‌گیرند و حفره‌ای پر از مایع ایجاد می‌شود. توده حاصل که هنگام رسیدن به رحم شکل گرفته، بالستوسیست نام دارد. بالستوسیست از یک لایه بیرونی به نام تروفوبلاست و یک توده یاخته‌ای درونی تشکیل شده است. بالستوسیست با پاره شدن پوشش لقاحی از آن رها می‌شود.

یاخته‌های تروفوبلاست آنزیم‌های هضم‌کننده‌ای ترشح می‌کنند که یاخته‌های لایه داخلی دیواره رحم را تخریب می‌کند و حفره‌ای می‌سازد تا بالستوسیست در آن جای بگیرد. این فرایند جایگزینی نام دارد. در این مرحله، یاخته‌های جنین مواد غذایی موردنیاز خود را از دیواره رحم می‌گیرند.

پس از جایگزینی، پرده‌های محافظ اطراف جنین تشکیل می‌شوند که مهم‌ترین آن‌ها زه‌کیسه / آمنیون و زه‌شامه / کوریون هستند. زه‌کیسه در حفاظت و تغذیه جنین نقش دارد. زه‌شامه از تروفوبلاست به وجود می‌آید و در تشکیل جفت و بند ناف نقش دارد. بند ناف رابط بین جنین و جفت است.

زه‌شامه هورمونی به نام HCG ترشح می‌کند که وارد خون مادر می‌شود. بررسی وجود HCG در خون، آزمایش رایج و مطمئن تأیید بارداری است و در ادرار نیز با دقت کمتر قابل تشخیص است. HCG جسم زرد را حفظ می‌کند و باعث ادامه ترشح پروژسترون می‌شود؛ در نتیجه از قاعدگی و تخمک‌گذاری مجدد جلوگیری می‌کند.

توده یاخته‌ای درونی مجموعه‌ای از یاخته‌های بنیادی است. از آن، لایه‌های زاینده جنینی تشکیل می‌شوند که منشأ بافت‌ها و اندام‌های گوناگون جنین‌اند.

گاهی در یک چرخه جنسی، بیش از یک تخمک آزاد می‌شود و چند تخم تشکیل می‌گردد. در این حالت دوقلو یا چندقلوی ناهمسان ایجاد می‌شود. میزان شباهت این افراد مانند شباهت خواهر و برادر معمولی است و جنسیت آن‌ها می‌تواند مشابه یا متفاوت باشد.

اگر یاخته‌های حاصل از تقسیم‌های اولیه یک تخم از هم جدا شوند، هرکدام می‌توانند منشأ یک جنین شوند و در ادامه رشد، دوقلو یا چندقلوی همسان ایجاد می‌شود. اگر جدایی کامل نباشد، نوزادان به هم چسبیده متولد می‌شوند.

تشکیل جفت از هفته دوم پس از لقاح آغاز می‌شود و کامل شدن آن تا هفته دهم طول می‌کشد. بند ناف رابط بین جنین و جفت است؛ سرخرگ‌های بند ناف، خون جنین را به جفت می‌برند و سیاهرگ، خون را از جفت به جنین می‌رساند. خون مادر و جنین در جفت با هم مخلوط نمی‌شوند، اما تبادل مواد بین آن‌ها انجام می‌شود.

مواد لازم برای رشد و محافظت جنین از راه جفت به او می‌رسند و مواد دفعی جنین از همین راه به خون مادر منتقل می‌شود. در عین حال، بعضی عوامل بیماری‌زا، داروها و موادی مانند نیکوتین، کوکائین و الکل می‌توانند از جفت عبور کنند و بر رشد جنین اثر سوء بگذارند.

یاخته‌های توده درونی، لایه‌های زاینده را می‌سازند و از رشد و نمو آن‌ها بافت‌ها و اندام‌های مختلف جنین شکل می‌گیرد. ابتدا دستگاه‌های عصبی، گوارش، گردش مواد و تنفس شروع به تشکیل می‌کنند. سپس جوانه‌های دست و پا ظاهر می‌شود و به تدریج اندام‌های بدن شکل می‌گیرند. در پایان ماه سوم، جنین ویژگی‌های بدنی قابل تشخیص دارد.

در سه‌ماهه دوم و سوم، جنین به سرعت رشد می‌کند و فعالیت اندام‌های او کامل‌تر می‌شود؛ به‌طوری‌که در پایان سه‌ماهه سوم می‌تواند خارج از بدن مادر زندگی کند.

صوت‌نگاری / سونوگرافی روشی تشخیصی است که از امواج صوتی با بسامد بالا استفاده می‌کند. برخلاف پرتو X، این امواج برای جنین ضرر ندارند. سونوگرافی برای تشخیص بارداری، تعیین سن و جنسیت جنین، بررسی سلامت جنین و پیش‌بینی زمان تقریبی زایمان کاربرد دارد.

برای کمک به زوج‌های نابارور از روش‌هایی مانند تلقیح مصنوعی و لقاح آزمایشگاهی / IVF استفاده می‌شود. در تلقیح مصنوعی، زامه سالم مرد توسط متخصص در مجرای تولیدمثلی زن و کنار تخمک قرار داده می‌شود. در IVF، زامه و تخمک در خارج از بدن زن لقاح می‌یابند و پس از چند تقسیم، جنین وارد رحم می‌شود. در این روش احتمال دوقلوزایی یا چندقلوزایی بیشتر است؛ چون ممکن است بیش از یک جنین وارد رحم شود.

متخصصان زنان و زایمان برای پیش‌بینی زمان تولد نوزاد، ۲۸۴ روز را به زمان شروع آخرین قاعدگی مادر اضافه می‌کنند. دلیل این است که زمان لقاح معمولاً حدود دو هفته پس از شروع آخرین قاعدگی است؛ بنابراین اگر بارداری واقعی را حدود ۲۷۰ روز بگیریم، با اضافه شدن حدود ۱۴ روز، عدد ۲۸۴ روز به دست می‌آید.

در تولد نوزاد، هورمون‌ها نقش مهمی دارند. اکسی‌توسین با تحریک ماهیچه‌های دیواره رحم باعث انقباض رحم می‌شود. انقباض‌های رحم جنین را به سمت گردن رحم حرکت می‌دهند. افزایش انقباض‌ها باعث ترشح بیشتر اکسی‌توسین می‌شود؛ یعنی این فرایند با بازخورد مثبت تنظیم می‌شود. اکسی‌توسین همچنین ماهیچه صاف غدد شیری را منقبض می‌کند تا خروج شیر انجام شود. مکیدن نوزاد نیز با بازخورد مثبت باعث افزایش پرولاکتین و اکسی‌توسین می‌شود؛ پرولاکتین تولید شیر و اکسی‌توسین خروج شیر را افزایش می‌دهد.

در این صفحه، مراحل مختلف رشد جنین در هفته‌های پس از لقاح نشان داده شده و در کنار آن، درباره سقط جنین و بیماری‌های مقاربتی توضیح داده شده است. سقط جنین یعنی پایان بارداری پیش از زایمان؛ در این حالت جنین کامل‌نشده از دیواره رحم جدا و از بدن مادر خارج می‌شود.

اگر سقط در مراحل اولیه بارداری رخ دهد، بیشتر به دلیل ناهنجاری‌های شدید فام‌تنی مانند پلی‌پلوئیدی در جنین است. اگر در سه‌ماهه دوم رخ دهد، ممکن است عامل آن از طرف مادر باشد؛ مانند دیابت، فشار خون بالا، ناهنجاری‌های هورمونی، بیماری‌های عفونی، مشکل رحمی یا مصرف مواد اعتیادآور.

بیماری‌های مقاربتی از راه ارتباط جنسی منتقل می‌شوند. کلامیدیا، سوزاک و سیفلیس عامل باکتریایی دارند. هپاتیت B، ایدز، هرپس تناسلی و زگیل‌های تناسلی عامل ویروسی دارند. تریکوموناسیـس عامل آغازی دارد. علائم می‌توانند شامل سوزش دفع ادرار، ترشحات چرکی، خارش، زخم یا تاول‌های دردناک و در برخی موارد افزایش احتمال سرطان باشند.

اساس تولیدمثل جنسی در همه جانوران مشابه است، اما در چگونگی انجام، مراحل و شیوه حفاظت و تغذیه جنین تفاوت‌هایی وجود دارد. در لقاح خارجی، گامت‌ها در آب رها می‌شوند و لقاح در آب رخ می‌دهد. این روش در آبزیان مانند ماهی‌ها، دوزیستان و بی‌مهرگان آبزی دیده می‌شود. برای افزایش احتمال برخورد گامت‌ها، والدین تعداد زیادی گامت را همزمان وارد آب می‌کنند. عواملی مانند دمای محیط، طول روز، مواد شیمیایی خارج‌شده از بدن جانور و رفتارهای جفت‌گیری در این همزمانی نقش دارند.

در لقاح داخلی، زامه وارد دستگاه تولیدمثلی فرد ماده می‌شود و لقاح در بدن ماده رخ می‌دهد. این نوع لقاح در جانوران خشکی‌زی و برخی آبزیان دیده می‌شود و نیازمند اندام‌های تولیدمثلی تخصص‌یافته است. در اسبک ماهی، جانور ماده تخمک را به درون حفره‌ای در بدن نر منتقل می‌کند؛ لقاح در بدن نر انجام می‌شود و نر جنین‌ها را نگه می‌دارد تا نوزادان متولد شوند.

بکرزایی نوعی تولیدمثل جنسی است که در آن ماده به‌تنهایی تولیدمثل می‌کند. در این حالت، تخمک بدون لقاح شروع به تقسیم می‌کند و ممکن است موجودی تک‌لاد بسازد؛ مانند نر زنبور عسل. گاهی نیز از روی فام‌تن‌های تخمک یک نسخه ساخته می‌شود تا فام‌تن‌ها دو برابر شوند و سپس تقسیم آغاز شود؛ در این حالت موجود دوالد ایجاد می‌شود؛ مانند بعضی مارها.

نرماده / هرمافرودیت جانوری است که هر دو دستگاه تولیدمثلی نر و ماده را دارد. در کرم‌های پهن مانند کرم کبد، هر فرد تخمک‌های خود را بارور می‌کند. در کرم خاکی، لقاح دوطرفه است؛ یعنی دو کرم کنار هم قرار می‌گیرند و زامه هرکدام تخمک‌های دیگری را بارور می‌کند.

تا چند روز پس از لقاح، مواد غذایی موردنیاز جنین از اندوخته غذایی تخمک تأمین می‌شود. اندازه تخمک در جانوران مختلف به میزان اندوخته غذایی بستگی دارد. در جانوران تخم‌گذار، اندوخته غذایی تخمک زیاد است؛ چون در دوره جنینی ارتباط غذایی بین مادر و جنین وجود ندارد. در پستانداران جفت‌دار، به دلیل ارتباط خونی مادر و جنین، اندوخته غذایی تخمک کم است. در ماهی‌ها و دوزیستان نیز به علت کوتاه بودن دوره جنینی، اندوخته کم است.

در جانورانی که لقاح خارجی دارند، تخمک پس از لقاح دیواره‌ای ژله‌ای و چسبناک دارد که تخم‌ها را به هم می‌چسباند. این لایه ابتدا از جنین در برابر عوامل نامساعد محیطی محافظت می‌کند و سپس به عنوان غذای اولیه مورد استفاده جنین قرار می‌گیرد.

در جانوران دارای لقاح داخلی، حفاظت جنین متفاوت است. در تخم‌گذاران، پوسته ضخیم اطراف تخم از جنین محافظت می‌کند. در پرندگان، والدین روی تخم‌ها می‌خوابند. در پستاندار تخم‌گذاری مانند پلاتی‌پوس، تخم مدتی در بدن مادر می‌ماند و سپس تخم‌گذاری انجام می‌شود. در پستانداران کیسه‌دار مانند کانگورو، جنین ابتدا در رحم ابتدایی مادر رشد می‌کند و سپس نارس به دنیا می‌آید و در کیسه روی شکم مادر رشد خود را کامل می‌کند.

در پستانداران جفت‌دار، جنین رشد و نمو خود را در رحم مادر آغاز می‌کند و از طریق اندامی به نام جفت با خون مادر ارتباط پیدا می‌کند و از آن تغذیه می‌کند. پس از تولد، نوزاد از غدد شیری مادر تغذیه می‌کند تا بتواند مستقل زندگی کند.