محتوای آموزشی
زیستشناسی ۲ • پایه یازدهم • فصل ۲
حواس در ۵ دقیقه
مرور بسیار فشرده با پوشش حدود ۹۰٪ نکات اصلی و امتحانی فصل؛ شامل گیرندههای حسی، چشم، گوش، بویایی، چشایی و حواس جانوران.
۳ گفتار
۷ ایستگاه مرور
زمان هدف: ۵ دقیقه
بدون «بیشتر بدانید» و «واژهشناسی»
۷ ایستگاه مرور
زمان هدف: ۵ دقیقه
بدون «بیشتر بدانید» و «واژهشناسی»
۱) گیرندههای حسی و سازش
۳۵ ثانیه
- گیرندهٔ حسی، یاخته یا بخشی از آن است که اثر محرک را دریافت و به پیام عصبی تبدیل میکند.
- تغییر شکل، مواد شیمیایی یا دما، نفوذپذیری غشا به یونها و پتانسیل غشا را تغییر میدهند.
- پنج گروه: مکانیکی، شیمیایی، دمایی، نوری و درد.
- در گیرندهٔ فشار پوست، فشردهشدن پوشش پیوندی، دارینه را تغییر شکل میدهد؛ کانالهای یونی باز و پیام عصبی ایجاد میشود.
- سازش گیرنده: در محرک ثابت، پیام کمتر یا متوقف میشود؛ در نتیجه مغز روی اطلاعات مهمتر تمرکز میکند.
۲) حواس پیکری
۴۵ ثانیه
| حس | محل و ویژگی |
|---|---|
| تماس | گیرندهٔ مکانیکی؛ تماس، فشار یا ارتعاش. نوک انگشتان و لبها بهعلت تعداد بیشتر گیرنده، حساسترند. |
| دما | در پوست و برخی سیاهرگهای بزرگ؛ گیرندههای پوست دمای سطح و گیرندههای درونی دمای داخل بدن را دریافت میکنند. |
| وضعیت | در ماهیچهٔ اسکلتی، زردپی و کپسول مفصل؛ مکانیکی و حساس به کشش؛ موقعیت بخشهای بدن را گزارش میکند. |
| درد | در پوست و برخی بخشها مانند دیوارهٔ سرخرگ؛ پاسخ به آسیب مکانیکی، دمای شدید و مواد شیمیایی مانند لاکتیکاسید. |
- گیرندههای درد سازش پیدا نمیکنند؛ بنابراین تا وجود عامل آسیبرسان، هشدار ادامه دارد.
- درد سازوکار حفاظتی است و فرد را به واکنش مناسب وادار میکند.
۳) ساختمان چشم و مسیر نور
۷۰ ثانیه
لایهٔ خارجی
صلبیه: سفید و محکم. قرنیه: شفاف و جلوی چشم.
لایهٔ میانی
مشیمیه: رنگدانهدار و پرمویرگ. جسم مژگانی: دارای ماهیچهٔ مژگانی. عنبیه: بخش رنگی با سوراخ مردمک.
لایهٔ داخلی
شبکیه: گیرندههای استوانهای و مخروطی + یاختههای عصبی؛ آسهها عصب بینایی را میسازند.
مایعات چشم
زاللیه جلوی عدسی: تغذیهٔ قرنیه و عدسی و جمعآوری مواد دفعی. زجاجیه پشت عدسی: ژلهای و حافظ شکل کروی چشم.
قرنیه←زاللیه←
مردمک←عدسی←
زجاجیه←شبکیه
مردمک←عدسی←
زجاجیه←شبکیه
- قرنیه و عدسی نور را همگرا میکنند؛ عدسی تصویر را روی شبکیه متمرکز میکند.
- استوانهای: نور کم. مخروطی: نور زیاد، تشخیص رنگ و جزئیات.
- لکهٔ زرد: مخروطیها فراوانتر؛ محل دقت و تیزبینی. نقطهٔ کور: محل خروج عصب بینایی و فاقد گیرندهٔ نوری.
- نور، مادهٔ حساس به نور را تجزیه و واکنشهای ایجاد پیام را آغاز میکند؛ ویتامین A برای ساخت این ماده لازم است.
- نور زیاد: مردمک تنگ؛ نور کم: مردمک گشاد. ماهیچهٔ تنگکننده پادآسیمیک و گشادکننده آسیمیک است.
۴) تطابق و عیبهای بینایی
۵۵ ثانیه
جسم نزدیک
ماهیچهٔ مژگانی منقبض ← تارهای آویزی شلتر ← عدسی ضخیمتر ← همگرایی بیشتر.
جسم دور
ماهیچهٔ مژگانی استراحت ← تارهای آویزی کشیدهتر ← عدسی باریکتر ← همگرایی کمتر.
| اختلال | علت/تصویر | اصلاح |
|---|---|---|
| نزدیکبینی | کرهٔ چشم بزرگتر یا همگرایی زیاد؛ تصویر جسم دور جلوی شبکیه | عدسی واگرا/مقعر |
| دوربینی | کرهٔ چشم کوچکتر یا همگرایی کم؛ تصویر جسم نزدیک پشت شبکیه | عدسی همگرا/محدب |
| آستیگماتیسم | سطح قرنیه یا عدسی کاملاً کروی و صاف نیست؛ پرتوها در یک نقطه جمع نمیشوند | عدسی جبرانکنندهٔ ناهمگونی انحنا |
| پیرچشمی | کاهش انعطافپذیری عدسی با افزایش سن و دشواری تطابق | عینک ویژه |
۵) شنوایی و تعادل
۶۵ ثانیه
- گوش بیرونی: لاله + مجرای شنوایی؛ جمعآوری و انتقال صوت. موها و ترشحات مجرا نقش حفاظتی دارند.
- پردهٔ صماخ بین گوش بیرونی و میانی است؛ گوش میانی پر از هوا و دارای چکشی، سندانی، رکابی.
- شیپور استاش، حلق را به گوش میانی وصل و فشار دو طرف پردهٔ صماخ را برابر میکند.
- گوش درونی: بخش حلزونی برای شنوایی و بخش دهلیزی برای تعادل.
صماخ←چکشی←
سندانی←رکابی←
دریچهٔ بیضی←مایع حلزون←
خمشدن مژکها←پیام شنوایی
سندانی←رکابی←
دریچهٔ بیضی←مایع حلزون←
خمشدن مژکها←پیام شنوایی
- گیرندههای شنوایی مکانیکیاند؛ خمشدن مژکها کانالهای یونی را باز میکند.
- در سه مجرای نیمدایرهای عمود بر هم، حرکت مایع، مادهٔ ژلاتینی و مژکها را خم میکند.
- شاخهٔ دهلیزی پیام را به مغز و بهویژه مخچه میبرد؛ حفظ تعادل به پیام گیرندههای وضعیت نیز وابسته است.
۶) بویایی، چشایی و پردازش
۳۵ ثانیه
- گیرندههای بویایی در سقف حفرهٔ بینی هستند؛ مولکولهای بودار آنها را تحریک میکنند.
- پیام بویایی ← لوبهای بویایی ← قشر مخ.
- جوانههای چشایی در برجستگیهای زباناند؛ گیرندهها درون جوانه قرار دارند.
- ذرات غذا باید در بزاق حل شوند تا گیرندههای چشایی را تحریک کنند.
- پنج مزه: شیرینی، شوری، ترشی، تلخی و اومامی.
- بویایی در تشخیص درست مزه مؤثر است؛ گرفتگی بینی مزه را کاهش میدهد، نه اینکه گیرندههای چشایی را از کار بیندازد.
- ماهیت همهٔ پیامهای عصبی یکسان است؛ مغز بر اساس بخش مقصد در دستگاه عصبی مرکزی آنها را صدا، تصویر یا مزه تفسیر میکند.
شبکیه←عصب بینایی←
کیاسمای بینایی←تالاموس←
لوب پسسری
کیاسمای بینایی←تالاموس←
لوب پسسری
۷) گیرندههای حسی جانوران
۳۵ ثانیه
| جانور/ساختار | نکتهٔ اصلی |
|---|---|
| خط جانبی ماهی | کانال زیر پوست با منافذ؛ مژکها در مادهٔ ژلاتینی؛ تشخیص ارتعاش آب و اجسام پیرامون. |
| پای مگس | گیرندههای شیمیایی در موهای حسی؛ تشخیص مولکولها. |
| پای جلویی جیرجیرک | پردهٔ صماخ و گیرندههای مکانیکی پشت آن؛ دریافت صدا. |
| چشم مرکب حشرات | واحدهای متعدد؛ هر واحد قرنیه، عدسی و گیرنده نوری دارد؛ تصویر نهایی موزاییکی است. |
| مار زنگی | گیرندهٔ فروسرخ در سوراخ جلو و زیر هر چشم؛ یافتن محل شکار در تاریکی. |
دامهای پرتکرار امتحانی
۱. گیرندهٔ حسی «اثر محرک را دریافت» میکند؛ درک در مغز انجام میشود.
۲. گیرندهٔ درد سازش نمیکند، ولی گیرندههای بو و فشار میتوانند سازش کنند.
۳. نقطهٔ کور گیرنده ندارد؛ لکهٔ زرد مخروطیهای بیشتری دارد.
۴. برای جسم نزدیک، ماهیچهٔ مژگانی منقبض و عدسی ضخیم میشود؛ برای دور برعکس.
۵. ترتیب استخوانچهها: چکشی ← سندانی ← رکابی.
۶. شنوایی در بخش حلزونی و تعادل در بخش دهلیزی گوش درونی است.
۷. بویایی در سقف حفرهٔ بینی و چشایی در جوانههای چشایی زبان است.
۸. چشم مرکب یک تصویر واحد مستقیم نمیسازد؛ دستگاه عصبی تصاویر واحدها را موزاییکی یکپارچه میکند.
۳۰ ثانیهٔ آخر: این ۱۰ خط را حفظ باش
۵ گیرنده: مکانیکی، شیمیایی، دمایی، نوری، درد
درد سازش ندارد؛ بو و فشار میتوانند سازش کنند
نور: قرنیه ← زاللیه ← مردمک ← عدسی ← زجاجیه ← شبکیه
استوانهای: نور کم | مخروطی: رنگ و جزئیات
لکه زرد = تیزبینی | نقطه کور = بدون گیرنده
نزدیک: مژگانی منقبض، عدسی ضخیم
دور: مژگانی استراحت، عدسی باریک
صماخ ← چکشی ← سندانی ← رکابی ← دریچه بیضی
حلزون = شنوایی | مجاری نیمدایره = تعادل
بویایی سقف بینی | چشایی جوانههای زبان
خودآزمایی ۶۰ ثانیهای
چون تعداد گیرندههای تماس در نوک انگشتان بیشتر است.
در لکهٔ زرد گیرندههای مخروطی فراوان و تیزبینی زیاد است؛ نقطهٔ کور محل خروج عصب بینایی و فاقد گیرندهٔ نوری است.
ماهیچهٔ مژگانی منقبض، تارهای آویزی شلتر و عدسی ضخیمتر میشود.
پردهٔ صماخ، چکشی، سندانی، رکابی، دریچهٔ بیضی و مایع حلزون.
زیرا بویایی در درک کامل مزه نقش دارد؛ با این حال گیرندههای چشایی همچنان مزههای اصلی را دریافت میکنند.
ارتعاش و جریان آب را دریافت میکند و ماهی را از اجسام، شکار و شکارچی پیرامون آگاه میسازد.
برای ثبت میزان مطالعه، ابتدا وارد حساب کاربری شوید.
