محتوای آموزشی
گفتار سوم فصل اول زیست دهم — یاخته و بافت در بدن انسان
از این گفتار، کل محتوا بهصورت یک مقاله آموزشی پیوسته نمایش داده میشود. برای رفتن سریع به هر مفهوم، از «فهرست مطالب شناور» کنار صفحه استفاده کن. شماره صفحه کتاب فقط بهعنوان نشان منبع داخل هر بخش باقی مانده است.
فهرست مطالب این درس
یاخته؛ واحد ساختار و عملکرد جانداران
شروع گفتار سوم و سه بخش اصلی یاخته
جمله پایه
یاخته واحد ساختار و عملکرد در جانداران است.
برای شروع میتوان یک یاخته جانوری را به سه بخش کلی تقسیم کرد:
توضیح تکمیلی معلم
این تقسیمبندی برای یادگیری ساده است. اندامکهایی مانند راکیزه، دستگاه گلژی و شبکه آندوپلاسمی در سیتوپلاسم قرار دارند و هرکدام کار ویژهای انجام میدهند.
اندامکهای یاخته جانوری و نقش آنها
رناتن، شبکه آندوپلاسمی، گلژی، راکیزه، کافندهتن، میانک و ریزکیسه
| اندامک | ویژگی | کار اصلی در متن کتاب |
|---|---|---|
| رناتن (ریبوزوم) | روی شبکه زبر و در یاخته دیده میشود. | ساخت پروتئین |
| شبکه آندوپلاسمی زبر | شبکه لولهها و کیسهها؛ دارای رناتن | ساخت پروتئینها |
| شبکه آندوپلاسمی صاف | بدون رناتن | ساخت لیپیدها |
| دستگاه گلژی | کیسههایی روی هم | بستهبندی مواد و ترشح آنها به خارج یاخته |
| راکیزه (میتوکندری) | دو غشا | تأمین انرژی برای یاخته |
| کافندهتن (لیزوزوم) | کیسه دارای انواعی از آنزیمها | تجزیه مواد |
| میانک (سانتریول) | دو استوانه عمود بر هم | نقش در تقسیم یاختهای |
| ریزکیسه (وزیکول) | کیسه کوچک | جابهجایی مواد در یاخته |
دامهای مهم
- زبر رناتن دارد؛ صاف رناتن ندارد.
- گلژی: بستهبندی و ترشح؛ ریزکیسه: جابهجایی مواد.
- راکیزه در این گفتار اندامکی دوغشایی معرفی میشود.
ردپای نهایی
در راهنمای تصحیح نهایی ۱۴۰۳، «ساخت پروتئین» و «راکیزه/میتوکندری» به صفحات ۱۱ و ۱۲ ارجاع شدهاند؛ پیوند هستک ← رناتن ← ساخت پروتئین را دقیق یاد بگیر.
هسته و سیتوپلاسم
DNA، پوشش هسته، هستک و ماده زمینه
هسته
- شکل، اندازه و کار یاخته را مشخص و فعالیتهای آن را کنترل میکند.
- DNA در هسته است و اطلاعات لازم برای تعیین صفات را دارد.
- پوشش هسته دو لایه است: غشای داخلی و بیرونی.
- منافذ پوشش هسته ارتباط با سیتوپلاسم را برقرار میکنند.
- هستک در ساختن رناتن نقش دارد.
سیتوپلاسم
- فاصله بین غشای یاخته و هسته را پر میکند.
- از اندامکها و ماده زمینه تشکیل شده است.
- ماده زمینه شامل آب و مواد دیگر است.
زنجیره مفهومی
هستک در ساخت رناتن نقش دارد و رناتن محل ساخت پروتئین است. این دو گزاره را پشت سر هم بلد باش.
غشای یاخته؛ مرز انتخابگر یاخته
تراوایی نسبی و اجزای اصلی غشا
تراوایی نسبی
غشا فقط به برخی مواد اجازه عبور میدهد؛ پس نفوذپذیری انتخابی یا تراوایی نسبی دارد.
- دو لایه فسفولیپید
- پروتئین و کلسترول در غشا
- کربوهیدرات + فسفولیپید = گلیکولیپید
- کربوهیدرات + پروتئین = گلیکوپروتئین
نکته شکل
کربوهیدراتهای متصل به غشا در سمت بیرونی قرار میگیرند؛ این نکته در راهنمای تصحیح نهایی نیز آمده است.
انتشار ساده و انتشار تسهیلشده
جابهجایی در جهت شیب غلظت
انتشار ساده
- از پرغلظت به کمغلظت.
- نتیجه نهایی: یکسان شدن غلظت.
- یاخته انرژی مصرف نمیکند.
- اکسیژن و کربندیاکسید نمونههای کتاباند.
انتشار تسهیلشده
- پروتئینهای غشا عبور را تسهیل میکنند.
- جهت همچنان در راستای شیب غلظت است.
دام اصلی
وجود پروتئین بهتنهایی به معنی انتقال فعال نیست؛ انتقال فعال برخلاف شیب غلظت و با مصرف انرژی است.
توضیح تکمیلی معلم
بعد از برابر شدن غلظت، حرکت تصادفی مولکولها ادامه دارد اما جابهجایی خالص یکطرفه از بین میرود. این توضیح برای فهم تعادل پویا افزوده شده است.
اسمز، فشار اسمزی و فعالیت ۵
انتشار آب از غشای دارای تراوایی نسبی
تعریف اسمز
اسمز (گذرندگی) انتشار آب از غشایی با تراوایی نسبی است.
فشار اسمزی
- فشار لازم برای توقف کامل اسمز.
- هرچه تفاوت تعداد مولکولهای آب در واحد حجم بیشتر باشد، فشار اسمزی بیشتر و جابهجایی آب سریعتر است.
- حرکت خالص آب: فشار اسمزی کمتر → فشار اسمزی بیشتر.
یاختههای بدن
فشار اسمزی مایع اطراف یاختهها تقریباً مشابه درون آنهاست؛ بنابراین آب بیش از حد وارد نمیشود و خطر تورم و ترکیدن کم میشود.
پاسخ کامل
الف) پرده تخممرغ مانند غشای دارای تراوایی نسبی عمل میکند. آب بیرون به سمت محتویات تخممرغ با فشار اسمزی بیشتر حرکت میکند؛ افزایش حجم و فشار، مایع را در نی بالا میبرد.
ب) در آب مقطر، آب وارد تخممرغ میشود و آن متورمتر و سنگینتر میشود. در محلول نمک غلیظ، آب از تخممرغ خارج میشود و آن جمعتر و سبکتر میشود.
سؤال واقعی امتحان هماهنگ
به انتشار آب از درون غشایی با تراوایی نسبی چه میگویند؟
انتقال فعال
حرکت ماده برخلاف شیب غلظت با مصرف انرژی
تعریف دقیق
در انتقال فعال، یاخته ماده را برخلاف شیب غلظت جابهجا میکند. پروتئینهای غشا با صرف انرژی این انتقال را انجام میدهند و این انرژی میتواند از ATP به دست آید.
کم → زیاد
برخلاف شیب غلظت
پروتئین غشایی
در انتقال ماده نقش دارد.
نیاز دارد
ATP شکل رایج انرژی در یاخته معرفی شده است.
درونبری و برونرانی
جابهجایی ذرههای بزرگ با تشکیل ریزکیسه
درونبری (آندوسیتوز)
بعضی یاختهها میتوانند ذرههای بزرگ را با این فرایند جذب کنند.
برونرانی (اگزوسیتوز)
فرایند خروج ذرههای بزرگ از یاخته است.
وجه مشترک
هر دو فرایند با تشکیل ریزکیسه همراهاند و به انرژی ATP نیاز دارند.
بافت پوششی
پوشاندن سطح بدن، حفرهها و مجاری و نقش غشای پایه
- سطح بدن و سطح حفرهها و مجاری درون بدن مانند دهان، معده، رودهها و رگها را میپوشاند.
- یاختهها بسیار به هم نزدیکاند و فضای بینیاختهای کمی دارند.
- زیر یاختهها غشای پایه قرار دارد.
- غشای پایه شبکهای از رشتههای پروتئینی و گلیکوپروتئینی است.
- یاختههای پوششی میتوانند سنگفرشی، مکعبی یا استوانهای و در یک یا چند لایه باشند.
سنگفرشی یکلایه
دیواره مویرگ
مکعبی یکلایه
لولههای گردیزه (نفرون)
استوانهای یکلایه
روده
سنگفرشی چندلایه
مری
دو نقش غشای پایه
یاختههای بافت پوششی را به یکدیگر و به بافتهای زیرین متصل نگه میدارد.
سؤال واقعی امتحان هماهنگ
غشای پایه از چه موادی تشکیل شده است؟
بافت پیوندی؛ سست، متراکم و چربی
یاختهها، رشتههای پروتئینی و ماده زمینهای
سه جزء اصلی
رشتهها شامل کلاژن و رشتههای کشساناند؛ ماده زمینهای میتواند مایع، جامد یا نیمهجامد باشد.
پیوندی سست
ماده زمینهای شفاف، بیرنگ و چسبنده و دارای مولکولهای درشتی مانند گلیکوپروتئین است؛ معمولاً بافت پوششی را پشتیبانی میکند.
پیوندی متراکم
نسبت به سست: کلاژن بیشتر، یاخته کمتر و ماده زمینهای کمتر دارد؛ پس مقاومتر است. در زردپی و رباط دیده میشود.
بافت چربی
یاختههای سرشار از چربی فراوان دارد؛ بزرگترین ذخیره انرژی بدن، ضربهگیر و عایق حرارتی است.
مقایسه تستی
برای مقایسه سست و متراکم، سه متغیر را همزمان ببین: مقدار کلاژن، تعداد یاخته و مقدار ماده زمینهای.
سؤال واقعی امتحان هماهنگ
کدام بافت پیوندی به عنوان ضربهگیر عمل میکند؟
بافت ماهیچهای و بافت عصبی
سه نوع ماهیچه و نقش نورونها
پاسخ کامل
| نوع | ساختار ظاهری | کنترل کار | کار/محل نمونه |
|---|---|---|---|
| اسکلتی (مخطط) | کشیده، استوانهای و مخطط؛ چند هستهای | بیشتر ارادی | حرکت بخشهای بدن و استخوانها |
| قلبی | مخطط و منشعب؛ هسته در بخش مرکزی | غیرارادی | انقباض قلب و پمپ خون |
| صاف | دوکیشکل، بدون نوارهای مخطط مشخص؛ معمولاً یک هسته مرکزی | غیرارادی | حرکت مواد در دیواره اندامهای درونی |
بافت عصبی
نورونها یاختههای اصلی بافت عصبیاند. این یاختهها با بافتهای دیگر مانند ماهیچه ارتباط دارند و میتوانند یاختههای ماهیچهای را تحریک کنند تا منقبض شوند.
سؤال واقعی امتحان هماهنگ
ماهیچه قلبی، صاف و مخطط را از نظر ارادی یا غیرارادی بودن مقایسه کنید.
آزمون تعاملی گفتار سوم فصل اول زیست دهم
چکلیست تسلط گفتار سوم
جمعبندی یکنگاه
ساختار یاخته
هسته + سیتوپلاسم + غشا؛ اندامکها کار تخصصی دارند.
غشا
دولایه فسفولیپیدی با پروتئین و کلسترول؛ دارای تراوایی نسبی.
انتشار
در جهت شیب غلظت؛ ساده یا تسهیلشده.
اسمز
انتشار آب از فشار اسمزی کمتر به بیشتر.
انتقال فعال
برخلاف شیب، با پروتئین غشا و مصرف انرژی.
ذرات بزرگ
درونبری و برونرانی با ریزکیسه و ATP.
بافت پوششی
یاختههای نزدیک، فضای بینیاختهای کم و غشای پایه.
بافت پیوندی
یاخته + رشته پروتئینی + ماده زمینهای.
ماهیچه
اسکلتی، قلبی و صاف؛ ساختار و کنترل متفاوت.
عصبی
نورونها یاختههای اصلیاند و با یاختههای ماهیچهای ارتباط دارند.
سؤالات پرتکرار گفتار سوم فصل اول زیست دهم
یاخته در زیست دهم چگونه تعریف میشود؟
یاخته واحد ساختار و عملکرد در جانداران است و در سادهترین تقسیمبندی از هسته، سیتوپلاسم و غشای یاخته تشکیل میشود.
تفاوت شبکه آندوپلاسمی زبر و صاف چیست؟
شبکه آندوپلاسمی زبر رناتن دارد و در ساخت پروتئین نقش دارد؛ نوع صاف رناتن ندارد و در ساخت لیپیدها نقش دارد.
انتشار ساده و انتشار تسهیلشده چه تفاوتی دارند؟
هر دو در جهت شیب غلظت انجام میشوند؛ در انتشار تسهیلشده پروتئینهای غشا به عبور ماده کمک میکنند.
اسمز چیست؟
اسمز یا گذرندگی، انتشار آب از غشایی با تراوایی نسبی است. جابهجایی خالص آب از محیط با فشار اسمزی کمتر به محیط با فشار اسمزی بیشتر انجام میشود.
انتقال فعال چیست؟
انتقال فعال جابهجایی ماده برخلاف شیب غلظت با کمک پروتئینهای غشا و مصرف انرژی است؛ این انرژی میتواند از ATP تأمین شود.
غشای پایه چه نقشی دارد؟
غشای پایه یاختههای بافت پوششی را به یکدیگر و به بافتهای زیرین متصل نگه میدارد و از شبکهای از رشتههای پروتئینی و گلیکوپروتئینی تشکیل شده است.
انواع اصلی بافتهای بدن انسان کداماند؟
بافتهای بدن انسان به چهار گروه پوششی، پیوندی، ماهیچهای و عصبی تقسیم میشوند.
کدام بافت بزرگترین ذخیره انرژی بدن است؟
بافت چربی، نوعی بافت پیوندی است و بزرگترین ذخیره انرژی بدن به شمار میآید؛ همچنین نقش ضربهگیری و عایق حرارتی دارد.