هوای دمی اکسیژن بیشتری دارد، اما در هوای بازدمی مقدار کربن‌دی‌اکسید بیشتر است. خون تیره‌ای که از اندام‌ها به شش می‌رسد، اکسیژن کمتر و کربن‌دی‌اکسید بیشتری دارد؛ در شش‌ها به خون روشن تبدیل می‌شود.

مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۳۴ و فعالیت ۱.

دو بخش عملکردی

• بخش هادی: هوا را هدایت، پاک‌سازی، گرم و مرطوب می‌کند؛ از بینی تا نایژک انتهایی.
• بخش مبادله‌ای: از نایژک‌های مبادله‌ای و حبابک‌ها تشکیل می‌شود و محل تبادل گاز با خون است.

موهای بینی ذرات درشت را می‌گیرند. مخاط مژک‌دار، ذرات و میکروب‌ها را در ترشحات خود به دام می‌اندازد و مژک‌ها آن را به سمت حلق می‌رانند تا بلعیده یا خارج شود. مرطوب بودن هوا برای حل شدن گازهای تنفسی و انتشار آن‌ها ضروری است.

مبنای آموزشی: صفحات چاپی ۳۵ و ۳۶، شکل‌های ۲ تا ۵.

نای در انتها به دو نایژۀ اصلی تقسیم می‌شود. نایژک‌ها به علت نداشتن غضروف می‌توانند تنگ و گشاد شوند و مقدار هوای ورودی و خروجی را تنظیم کنند. نایژک انتهایی آخرین بخش هادی است؛ با وجود حبابک، نایژک مبادله‌ای نامیده می‌شود.

مبنای آموزشی: صفحات چاپی ۳۶ و ۳۷، شکل‌های ۶ تا ۹.

دیوارۀ حبابک و دیوارۀ مویرگ هر دو از بافت پوششی سنگفرشی یک‌لایه ساخته شده‌اند. در نقاطی غشای پایهٔ آن‌ها مشترک است؛ در نتیجه فاصلهٔ انتشار اکسیژن و کربن‌دی‌اکسید حداقل می‌شود.

مبنای آموزشی: صفحات چاپی ۳۷ و ۳۸، شکل‌های ۸ تا ۱۱.

در بافت‌ها کربن‌دی‌اکسید به هموگلوبین متصل می‌شود یا به بیکربنات تبدیل می‌گردد؛ در شش‌ها از هموگلوبین جدا و از بیکربنات آزاد می‌شود و به هوای حبابک انتشار می‌یابد.

مبنای آموزشی: صفحات چاپی ۳۸ و ۳۹.

مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۳۹ و بخش «بیشتر بدانید».

ویژگی شش‌ها

• شش چپ به علت مجاورت با قلب کمی کوچک‌تر از شش راست است.
• حبابک‌های فراوان، ساختاری اسفنج‌گونه ایجاد می‌کنند.
• شش‌ها کشسان‌اند و تمایل دارند پس از کشیده شدن به حالت نخست برگردند.

هر شش درون پردۀ جنب دولایه قرار دارد. یک لایه به سطح شش و لایهٔ دیگر به دیوارۀ درونی قفسۀ سینه چسبیده است. مایع جنب و فشار کمتر از جو کمک می‌کنند شش‌ها در بازدم کاملاً جمع نشوند.

مبنای آموزشی: صفحۀ چاپی ۴۰ و شکل ۱۲.

در دم عمیق، ماهیچه‌های ناحیۀ گردن هم کمک می‌کنند. در بازدم عمیق، ماهیچه‌های بین‌دنده‌ای داخلی و ماهیچه‌های شکمی فعال می‌شوند.

مبنای آموزشی: صفحۀ چاپی ۴۱، شکل ۱۳ و فعالیت ۲.

دَم‌سنج یا اسپیرومتر حجم هوای وارد و خارج‌شده را اندازه می‌گیرد و نمودار آن دم‌نگاره یا اسپیروگرام نام دارد. مقدارها با سن و جنسیت تفاوت دارند.

مبنای آموزشی: صفحۀ چاپی ۴۲ و شکل ۱۴.

مبنای آموزشی: صفحۀ چاپی ۴۳، فعالیت ۳ و نمودار ظرفیت‌ها.

تکلم و دفاع

• حنجره محل پرده‌های صوتی است و چین‌خوردگی مخاطی صدا تولید می‌کند.
• سرفه هوا را با فشار از دهان و عطسه هوا را از بینی و دهان خارج می‌کند.
• مصرف دخانیات با آسیب مژک‌ها، سرفه‌های مکرر را بیشتر می‌کند.

مبنای آموزشی: صفحۀ چاپی ۴۴، شکل‌های ۱۵ و ۱۶.

در تک‌یاخته‌ای‌ها و جانورانی مانند هیدر، ساختار تنفسی ویژه لازم نیست و یاخته‌ها با محیط تبادل دارند. در جانوران دیگر، ساختارهای تنفسی چهار الگوی اصلی دارند: نایدیسی، پوستی، آبششی و ششی.

تنفس نایدیسی

نایدیس‌ها لوله‌های منشعبی هستند که از منافذ تنفسی به خارج راه دارند. انشعابات پایانی در کنار یاخته‌ها قرار می‌گیرند و گازها را تقریباً مستقیم جابه‌جا می‌کنند؛ بنابراین دستگاه گردش مواد نقشی در انتقال گازهای تنفسی حشرات ندارد.

تنفس پوستی

پوست باید مرطوب بماند و زیر آن شبکهٔ مویرگی فراوان وجود داشته باشد. کرم خاکی و دوزیستان بخشی از تبادل گازی را از پوست انجام می‌دهند.

مبنای آموزشی: صفحۀ چاپی ۴۵، شکل‌های ۱۷ تا ۱۹.

تنفس آبششی

ماهی و نوزاد دوزیستان آبشش دارند. آب از یک سو و خون مویرگ‌های تیغهٔ آبششی از سوی دیگر، خلاف جهت هم حرکت می‌کنند؛ این جریان مخالف تبادل را کارآمد می‌کند.

مبنای آموزشی: صفحۀ چاپی ۴۶، شکل‌های ۲۰ تا ۲۳.