محتوای آموزشی
گوارش و جذب مواد
درسنامهٔ صفحهبهصفحه با تمرکز بر ساختار لولهٔ گوارش، گوارش شیمیایی و مکانیکی، جذب، تنظیم فعالیت گوارشی و تنوع گوارش در جانداران.
صفحهٔ چاپی ۱۷ | چرا گوارش مهم است؟
از غذا تا مادهٔ قابل استفاده برای یاختهها
ایدهٔ مرکزی
غذا مستقیماً به شکل قابل استفاده وارد یاختهها نمیشود. دستگاه گوارش با گوارش مکانیکی و گوارش شیمیایی آن را به موادی تبدیل میکند که بتوانند از یاختههای پوششی لولهٔ گوارش عبور کنند و به محیط داخلی بدن برسند.
این مواد و انرژی برای سالم ماندن، کارکرد درست و رشد و نمو یاختهها لازماند. غذای نامناسب یا بیش از نیاز میتواند به اضافهوزن و چاقی منجر شود.
پرسشهای راهنما
- انواع غذا چگونه برای ورود به یاختهها آماده میشوند؟
- چرا ممکن است با وجود غذای کافی، کمبود مواد مغذی رخ دهد؟
- گوارش جانوران چه شباهتها و تفاوتهایی با انسان دارد؟
نقشهٔ فصل
اول ساختار لوله و اندامهای مرتبط را میخوانیم؛ سپس مسیر گوارش و جذب و تنظیم آن را دنبال میکنیم؛ در پایان، گوارش در پارامسی، هیدر، ملخ، پرنده و نشخوارکننده مقایسه میشود.
منبع اصلی: کتاب زیستشناسی (۱) پایهٔ دهم، فصل ۲، صفحهٔ چاپی ۱۷.
صفحهٔ چاپی ۱۸ | نقشهٔ دستگاه گوارش
لولهٔ پیوسته و اندامهای مرتبط
لولهٔ گوارش لولهای پیوسته از دهان تا مخرج است. در قسمتهایی از آن بنداره یا اسفنکتر، یعنی ماهیچهٔ حلقوی، عبور مواد را تنظیم میکند. غدههای بزاقی، لوزالمعده، کبد و کیسهٔ صفرا اندامهای مرتبطاند و در گوارش نقش دارند.
چهار لایهٔ دیوارهٔ لولهٔ گوارش
| از خارج به داخل | نکتهٔ مهم |
|---|---|
| لایهٔ بیرونی | در ناحیهٔ شکمی بخشی از صفاق است؛ صفاق اندامهای شکم را به هم وصل میکند. |
| لایهٔ ماهیچهای | حرکت دادن و مخلوط کردن محتویات را ممکن میکند. |
| زیرمخاط | در کنار لایهٔ ماهیچهای شبکهٔ یاختههای عصبی دارد. |
| مخاط | دارای یاختههای پوششی است و در بخشهای مختلف جذب و ترشح انجام میدهد. |
دام آزمونی
«از خارج به داخل» را با «از دهان تا مخرج» قاطی نکنید. اولی ترتیب لایههای دیواره است؛ دومی مسیر حرکت غذا در لوله.
مبنای آموزشی: صفحات چاپی ۱۸ و شکلهای ۱ تا ۳ کتاب.
صفحهٔ چاپی ۱۹ | ماهیچهها و حرکات لوله
حرکت کرمی و حرکت قطعهقطعهکننده
لایهٔ ماهیچهای
- در دهان، حلق، ابتدای مری و بندارهٔ خارجی مخرج، ماهیچه از نوع مخطط است.
- در بیشتر بخشهای لوله، ماهیچهٔ صاف به صورت حلقوی و طولی سازمان یافته است؛ معده لایهٔ مورب هم دارد.
- در ماهیچه و زیرمخاط شبکههای عصبی وجود دارد.
گوارش مکانیکی و شیمیایی
گوارش مکانیکی غذا را خرد و آسیاب میکند؛ گوارش شیمیایی با کمک آنزیمها مولکولهای بزرگ را به مولکولهای کوچکتر تبدیل میکند.
حرکت کرمی
ورود غذا دیواره را گشاد و یاختههای عصبی را تحریک میکند. حلقهای از انقباض ایجاد میشود و محتویات را جلو میراند. اگر محتویات به بندارهای مانند پیلور برسد، همین حرکت نقش مخلوطکنندگی هم دارد.
حرکت قطعهقطعهکننده
قطعههای یکدرمیان منقبض میشوند و سپس جای انقباض عوض میشود؛ بنابراین محتویات ریزتر و با شیرههای گوارشی بیشتر مخلوط میشوند.
فعالیت ۱ | مشاهدهٔ مری گوسفند یا گاو
پاسخ تشریحی
در مشاهدهٔ عینی، لوله بودن مری و ترتیب کلی لایههای دیواره را بررسی کنید: بیرونی، ماهیچهای، زیرمخاط و مخاط. انتظار میرود در بخش ماهیچهای، الیاف حلقوی و طولی و در مخاط، پوشش داخلی لوله دیده شود. تشخیص جزئیات میکروسکوپی با چشم غیرمسلح قطعی نیست.
نکتهٔ آزمونی: فعالیت، «وجود چهار لایه و نقش کلی آنها» را تقویت میکند، نه نامگذاری هر یاختهٔ میکروسکوپی.
مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۱۹، فعالیت ۱ و شکلهای ۴ و ۵.
صفحهٔ چاپی ۲۰ | دهان، بلع و ورود به معده
از تودهٔ غذا تا ابتدای لوله
دهان و بزاق
جویدن آغاز گوارش مکانیکی است و خرد شدن غذا سطح تماس آن با آنزیمها را افزایش میدهد. بزاق شامل آب، یونها، برخی آنزیمها و موسین است.
- آمیلاز: در گوارش نشاسته کمک میکند.
- لیزوزیم: در از بین بردن باکتریهای دهان نقش دارد.
- موسین: با جذب آب مادهٔ مخاطی میسازد؛ هم از دیواره محافظت میکند و هم ذرات غذا را به تودهای لغزنده میچسباند.
بلع و مری
زبان تودهٔ غذا را به عقب دهان و حلق میراند. پس از رسیدن غذا به حلق، ادامهٔ بلع غیرارادی است. برچاکنای راه نای را میبندد و با انقباض ماهیچههای حلق و ادامهٔ حرکت کرمی، غذا به مری میرود. شل شدن بندارهٔ انتهای مری اجازه میدهد غذا وارد معده شود؛ غدههای مخاط مری حرکت را آسان میکنند.
خود را بیازمایید
سؤال: با استفاده از شکل بلع، توضیح دهید هنگام بلع چگونه راههای دیگر حلق بسته میشوند.
پاسخ: زبان کوچک راه بینی را میبندد و با رسیدن تودهٔ غذا به حلق، برچاکنای روی راه نای قرار میگیرد؛ بنابراین هنگام عبور غذا فقط مسیر مری باز میماند. ادامۀ بلع پس از حلق با کنترل غیرارادی انجام میگیرد.
مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۲۰، شکلهای ۶ و ۷.
صفحهٔ چاپی ۲۱ | معده و شیرۀ معده
کیموس، سد حفاظتی و آغاز گوارش پروتئین
معده بخش کیسهایشکل لوله است. چینهای دیواره با پر شدن باز میشوند و غذا را موقتاً نگه میدارند. انقباضهای معده غذا را با شیرۀ معده مخلوط میکند و حاصل، کیموس است که با باز شدن بندارهٔ پیلور وارد دوازدهه، یعنی ابتدای رودۀ باریک، میشود.
یاختههای غدهٔ معده
| یاخته یا ماده | کار و ارتباط مفهومی |
|---|---|
| یاختهٔ پوششی سطحی | مخاط فراوان و بیکربنات ترشح میکند؛ لایهٔ ژلهای را قلیایی و سد حفاظتی میسازد. |
| یاختهٔ اصلی | پیشساز پروتئازهای معده، یعنی پپسینوژن، را ترشح میکند. |
| یاختهٔ کناری | کلریدریک اسید و عامل داخلی معده را ترشح میکند. |
| پپسین | پس از تبدیل پپسینوژن به کمک HCl، پروتئینها را به مولکولهای کوچکتر تجزیه میکند؛ پپسین فعال شدن پپسینوژن را بیشتر میکند. |
دامهای مهم
- عامل داخلی آنزیم نیست؛ برای ورود ویتامین B12 به یاختههای رودۀ باریک ضروری است.
- حفاظت مخاط معده فقط به مخاط محدود نیست؛ بیکربنات هم سد را قلیایی میکند.
- ریفلاکس یعنی برگشت اسید به مری در اثر کافی نبودن انقباض بندارهٔ انتهای مری؛ مخاط مری مانند معده و رودۀ باریک محافظت نمیشود.
فعالیت ۲ | طراحی آزمایش اثر پپسین و کلریدریک اسید
پاسخ تشریحی
چهار لولۀ مشابه با مقدار برابر سفیدۀ تخممرغ آماده کنید: ۱) پپسین+اسید، ۲) پپسین بدون اسید، ۳) اسید بدون پپسین، ۴) بدون پپسین و اسید. همه را در دمای مناسب و زمان برابر قرار دهید. کاهش قطعهٔ سفیدۀ تخممرغ یا حل شدن آن باید در لولۀ پپسین+اسید بیشتر باشد؛ چهار گروه نشان میدهند اثر مشاهدهشده به ترکیب پپسین و محیط اسیدی مربوط است، نه فقط یکی از آنها.
نکتهٔ آزمونی: وجود پپسین و اسیدی بودن محیط متغیرهای مستقلاند؛ میزان تجزیۀ پروتئین متغیر وابسته است و دما، زمان و مقدار اولیه باید کنترل شوند.
«بیشتر بدانید»: زخم پپتیک و فرصتشناسی پژوهشگر بومون فقط در حد عنوان و ارتباط با سد مخاطی قابل مرور است.
صفحهٔ چاپی ۲۲ | دوازدهه و شیرههای گوارشی
خنثی شدن کیموس و نقش صفرا
کیموس بهتدریج وارد رودۀ باریک میشود و مراحل پایانی گوارش، بهویژه در دوازدهه، انجام میگیرد. صفرا، شیرۀ روده و شیرۀ لوزالمعده با کمک حرکات روده در گوارش نهایی نقش دارند.
صفرا
- کبد آن را میسازد و کیسهٔ صفرا آن را ذخیره میکند.
- آنزیم ندارد؛ از نمکهای صفراوی، بیکربنات، کلسترول و فسفولیپید تشکیل شده است.
- با ریز کردن چربیها، گوارش آنها را آسان میکند و بیکربناتش به کاهش حالت اسیدی کیموس کمک میکند.
- رسوب ترکیبات صفرا میتواند سنگ کیسهٔ صفرا بسازد؛ رژیم پرچرب در ایجاد آن نقش دارد.
شیرۀ روده
رودۀ باریک آن را ترشح میکند. این شیره شامل موسین، آب، یونهای گوناگون از جمله بیکربنات و آنزیم است.
دام آزمونی
صفرا «آنزیم گوارشی» نیست. نقش آن در این بخش، کمک به ریز شدن چربیها و کاهش حالت اسیدی کیموس است.
مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۲۲ و شکلهای ۱۰ و ۱۱.
صفحهٔ چاپی ۲۳ | لوزالمعده و محصولات گوارش
آنزیمها، آبکافت و مقصد مولکولها
شیرۀ لوزالمعده
لوزالمعده آنزیمهای لازم برای گوارش شیمیایی انواع مواد و بیکربنات را به دوازدهه میریزد. بیکربنات اسید معده را خنثی میکند؛ در نتیجه دیوارۀ دوازدهه حفظ و محیط مناسب فعالیت آنزیمهای لوزالمعده فراهم میشود. پروتئازهای لوزالمعده درون رودۀ باریک فعال میشوند.
| آنزیم | مولکول مورد اثر | نتیجهٔ کتاب |
|---|---|---|
| تریپسین | پروتئین | تشکیل پپتید |
| کربوکسیپپتیداز | پروتئین و پپتید | جدا کردن آمینواسید از انتهای زنجیره |
| لیپاز | لیپید، بهویژه تریگلیسرید | ایجاد گلیسرول و اسید چرب |
| فسفولیپاز | فسفولیپید | جدا کردن اسید چرب از فسفولیپید |
| آمیلاز | نشاسته و گلیکوژن | تشکیل دیساکارید و تریساکارید |
| نوکلئاز | نوکلئیک اسیدها مانند DNA | تبدیل به واحدهای سازنده |
آبکافت
آنزیمهای گوارشی با واکنش آبکافت، مولکولهای درشت را کوچک میکنند. در این واکنش آب مصرف میشود و پیوند بین مولکولها میشکند.
سه مسیر اصلی
- مونوساکاریدها بدون گوارش جذب میشوند؛ دیساکاریدها و پلیساکاریدها باید به مونوساکارید تبدیل شوند.
- پپسین گوارش پروتئین را در معده آغاز میکند و در رودۀ باریک پروتئازها آن را تا آمینواسید پیش میبرند.
- گوارش تریگلیسرید بیشتر در دوازدهه و با لیپاز لوزالمعده انجام میشود؛ صفرا و حرکات روده چربی را ریز میکنند.
فعالیت ۳ | جلوگیری از گوارش لوزالمعده توسط پروتئازها
پاسخ تشریحی
در سطح کتاب، دو نکته کلیدی است: پروتئازها در لوزالمعده تولید میشوند اما درون رودۀ باریک فعال میشوند؛ همچنین بیکربنات محیط اسیدی کیموس را در دوازدهه خنثی میکند. بنابراین محل تولید از محل فعالیت جداست و فعال شدن در محیط رودۀ باریک احتمال آسیب به خود لوزالمعده را کم میکند.
نکتهٔ آزمونی: گزینهای که «فعال شدن پروتئازهای لوزالمعده در خود لوزالمعده» را قطعی بداند، با متن کتاب ناسازگار است.
مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۲۳، جدول «آنزیمهای شیرۀ لوزالمعده» و شکل ۱۲.
صفحهٔ چاپی ۲۴ | فعالیت آمیلاز و همزیستها
اثر بزاق بر نشاسته در دمای مناسب
فعالیت ۴ | اثر آمیلاز بزاق بر نشاسته
پاسخ تشریحی و پیشبینی
لوگول در حضور نشاسته تغییر رنگ میدهد. در لولۀ ۱ نشاسته باقی میماند و آزمون مثبت است؛ لولۀ ۲ شاهدِ بزاق بدون نشاسته است. در لولۀ ۳ آمیلاز بزاق در ۳۷ درجه نشاسته را تجزیه میکند، پس شدت رنگ آزمون لوگول نسبت به لولۀ ۱ کاهش مییابد. مقایسۀ لولۀ ۱ و ۳ اثر آمیلاز را نشان میدهد؛ دما و زمان باید یکسان باشند.
نکتهٔ آزمونی: لوگول «آنزیم» نیست؛ شناساگر نشاسته در طراحی این فعالیت است.
بیشتر بدانید | درونبینی و باکتریهای همزیست
درونبینی برای مشاهدهٔ مری، معده و دوازدهه و نمونهبرداری به کار میرود؛ کولونبینی برای بررسی رودۀ بزرگ است. باکتریهای همزیست انتهای رودۀ باریک و رودۀ بزرگ میتوانند سلولز را آبکافت کنند، ویتامینهای B و K بسازند و با ترشح مواد سمی باکتریهای بیماریزا را مهار کنند؛ محصولات غذایی غنی از باکتریهای مفید «زیستیار» یا پروبیوتیک نام دارند.
مرز ارزشیابی
در این بخش، نقش آمیلاز، نشاسته، لوگول، دمای ۳۷ درجه، شاهد و تفسیر تغییر رنگ مهم است؛ جزئیات تاریخی درونبینی یا پروبیوتیکها را در حد همین اشاره مرور کنید.
مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۲۴ و فعالیت ۴.
صفحهٔ چاپی ۲۵ | جذب در رودۀ باریک
افزایش سطح تماس؛ شرط اصلی جذب مؤثر
جذب ورود مواد به محیط داخلی بدن پس از عبور از یاختههای بافت پوششی لولهٔ گوارش است. خون، لنف و مایع بینیاختهای محیط داخلی را تشکیل میدهند. جذب در دهان و معده اندک و جذب اصلی در رودۀ باریک انجام میشود.
سه سطح افزایشیافته
- چینهای حلقوی در دیوارۀ داخلی روده
- پرزهای فراوان روی چینها
- ریزپرزهای غشای یاختههای پوششی در سمت فضای روده
مجموع این ساختارها سطح تماس کیموس با مخاط و مسیر عبور مواد را بسیار زیاد میکند.
سلیاک
در بیماری سلیاک، پروتئین گلوتنِ گندم و جو یاختههای روده را تخریب میکند؛ ریزپرزها و حتی پرزها از بین میروند و سطح جذب بهشدت کاهش مییابد، پس مواد مغذی کافی جذب نمیشوند.
نکتهٔ ترکیبی
«گوارش» کوچک کردن مولکولهاست؛ «جذب» عبور مولکولهای حاصل از یاختهٔ پوششی به محیط داخلی است. سلیاک مستقیماً با کاهش سطح جذب ارتباط دارد، نه با نبودن آنزیمهای گوارشی.
مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۲۵، شکل ۱۳.
صفحهٔ چاپی ۲۶ | مسیر جذب و رودۀ بزرگ
مویرگ خونی، مویرگ لنفی و دفع
مواد پس از عبور از یاختههای پوششی هر پرز به شبکۀ مویرگی یا مویرگ بستۀ لنفی میرسند. مولکولهای حاصل از گوارش لیپیدها ابتدا وارد مویرگ لنفی و سپس وارد خون میشوند و در کبد یا بافت چربی ذخیره میگردند.
لیپوپروتئینها
کبد از لیپیدهای جذبشده لیپوپروتئین، یعنی ترکیب لیپید و پروتئین، میسازد. در LDL (لیپوپروتئین کمچگال) کلسترول بیشتر و در HDL (لیپوپروتئین پرچگال) پروتئین بیشتر است. زیاد بودن HDL نسبت به LDL احتمال رسوب کلسترول در دیوارۀ سرخرگها را کاهش میدهد؛ چاقی، کمتحرکی و مصرف بیش از حد کلسترول LDL را افزایش میدهد.
فعالیت ۵ | خواندن برگۀ آزمایش خون
پاسخ تشریحی
عدد طبیعی را باید از «محدودۀ مرجع همان برگه» بخوانید؛ کتاب در این فعالیت عدد واحدی برای همهٔ آزمایشگاهها تعیین نکرده است. سپس هر شاخص را با همان محدوده مقایسه کنید و نتیجهگیری پزشکی را به پزشک بسپارید. از نظر مفهومی، HDL بیشتر نسبت به LDL با کاهش احتمال رسوب کلسترول ارتباط دارد.
نکتهٔ آزمونی: «بیشتر بودن HDL نسبت به LDL» را با «صفر بودن LDL» اشتباه نکنید؛ کتاب دربارهٔ نسبت آنها صحبت میکند، نه حذف کامل LDL.
رودۀ بزرگ و دفع
- از رودۀ کور، کولون بالارو، کولون افقی و کولون پایینرو تشکیل میشود؛ رودۀ کور به آپاندیس ختم میشود.
- پرز ندارد و یاختههای پوششی مخاط، مادۀ مخاطی اما آنزیم گوارشی ترشح نمیکنند.
- آب و یونها را جذب میکند؛ در نتیجه مدفوع جامد میشود. حرکات آهستهاند.
- در انتهای راستروده بندارۀ داخلی صاف و بندارۀ خارجی مخطط قرار دارد و دفع سرانجام ارادی است.
مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۲۶، فعالیت ۵ و شکلهای ۱۳ و ۱۴.
صفحهٔ چاپی ۲۷ | گردش خون و تنظیم عصبی
سیاهرگ باب و شبکههای عصبی رودهای
گردش خون دستگاه گوارش
خون برخی بخشهای گوارش مستقیماً به قلب نمیرود؛ از راه سیاهرگ باب ابتدا به کبد و سپس از سیاهرگهای دیگر به قلب میرسد. پس از خوردن غذا، جریان خون دستگاه گوارش افزایش مییابد. کبد از مواد جذبشده گلیکوژن و پروتئین میسازد و آهن و بعضی ویتامینها را ذخیره میکند.
تنظیم عصبی
- دستگاه گوارش بین وعدهها خاموشی نسبی و پس از ورود غذا فعالیت شدید دارد.
- دستگاه عصبی خودمختار ناخودآگاه است؛ فکر کردن، دیدن و بوی غذا میتواند ترشح بزاق را افزایش دهد.
- مرکز بلع در بصلالنخاع هنگام عبور غذا از حلق، مرکز تنفس را مهار میکند؛ نای برای زمانی کوتاه بسته و تنفس متوقف میشود.
- شبکههای عصبی رودهای در دیوارۀ لوله، تحرک و ترشح را تنظیم میکنند؛ مستقل هم فعالیت میکنند، اما از دستگاه عصبی خودمختار اثر میپذیرند.
مقایسۀ دقیق
«مستقل از دستگاه عصبی خودمختار» به معنی بیارتباط بودن نیست؛ شبکهٔ عصبی رودهای میتواند مستقل فعالیت کند، اما خودمختار با آن ارتباط دارد و بر عملکردش اثر میگذارد.
مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۲۷ و شکلهای ۱۵ و ۱۶.
صفحهٔ چاپی ۲۸ | تنظیم هورمونی و وزن مناسب
سکرتین، گاسترین و شاخص تودۀ بدنی
تنظیم هورمونی
| هورمون | محل ترشح و اثر |
|---|---|
| سکرتین | از دوازدهه به خون ترشح میشود و با اثر بر لوزالمعده، ترشح بیکربنات را افزایش میدهد. |
| گاسترین | از معده ترشح میشود و ترشح اسید معده و پپسینوژن را افزایش میدهد. |
وزن نامناسب
غذاهای پرانرژی، کمتحرکی و برخی عوامل روانی در چاقی نقش دارند؛ ژنها هم در بعضی افراد مؤثرند. چاقی خطر دیابت نوع ۲، برخی سرطانها، تنگی سرخرگها و سکته را افزایش میدهد. کمخوری و لاغری نیز میتواند کمخونی و کاهش استحکام استخوان را به دنبال داشته باشد.
شاخص تودۀ بدنی (BMI)
BMI = جرم بر حسب کیلوگرم ÷ مربع قد بر حسب متر
- کمتر از ۱۹: کمبود وزن؛ ۱۹ تا ۲۵: وزن مناسب؛ ۲۵ تا ۳۰: وزن اضافه؛ بیشتر از ۳۰: چاقی.
- این دستهبندی برای افراد بیشتر از ۲۰ سال است. افراد کمتر از ۲۰ سال در سن رشدند و باید با افراد همسن و همجنس مقایسه شوند.
- تراکم استخوان و مقدار بافت ماهیچه و چربی هم بر وزن اثر دارند؛ قضاوت نهایی با متخصص است.
فعالیت ۶ | پیشگیری از کبد چرب
پاسخ قابل ارائه
بر اساس مطالب همین صفحه، پیشگیری بر کاهش دریافت غذای پرانرژی و پرچرب، پرهیز از کمتحرکی و حفظ وزن مناسب استوار است. برای نوجوان، رژیم سخت و کاهش وزن خودسرانه مناسب نیست؛ ارزیابی وزن باید با سن و جنس و نظر متخصص انجام شود.
نکتهٔ آزمونی: BMI برای زیر ۲۰ سال بهتنهایی معیار تشخیص نیست؛ مقایسه با همسن و همجنس لازم است.
«بیشتر بدانید»: نمودار BMI برای ۱۴ تا ۲۰ سال فقط ابزار غربالگری احتمالی است و بررسی دقیق را به متخصص واگذار میکند.
صفحهٔ چاپی ۲۹ | جمعبندی جذب و تنظیم
از سطح روده تا پاسخ بدن
مرور زنجیرهای گفتار دوم
- گوارش در فضای روده مولکولها را به شکل قابل جذب درمیآورد.
- یاختههای پوششی پرزها محل عبور مواد به محیط داخلیاند.
- لیپیدهای گوارشیافته ابتدا از راه لنف و سپس خون جابهجا میشوند.
- رودۀ بزرگ پرز ندارد و بیشتر آب و یون جذب میکند.
- فعالیت دستگاه با شبکههای عصبی، دستگاه عصبی خودمختار و هورمونها تنظیم میشود.
سه جفتسازی را حفظ کنید
سکرتین ← افزایش بیکربنات لوزالمعده؛ گاسترین ← افزایش اسید و پپسینوژن معده؛ سلیاک ← تخریب پرز و ریزپرز و کاهش سطح جذب.
مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۲۹ و نمودارهای BMI؛ مطالب نموداری در حد تفسیر مفهوم و هشدار کتاب مرور شدهاند.
صفحهٔ چاپی ۳۰ | جذب مستقیم، واکوئول و حفرۀ گوارشی
از سطح بدن تا گوارش درونیاختهای و برونیاختهای
جذب مستقیم
برخی جانداران مواد مغذی را مستقیماً از محیط، دستگاه گوارش یا مایعات بدن میزبان میگیرند. کرم کدو دهان و دستگاه گوارش ندارد و مواد مغذی را از سطح بدن جذب میکند.
پارامسی؛ واکوئول گوارشی
مژکها غذا را به حفرۀ دهانی میبرند. واکوئول غذایی تشکیل میشود؛ کافندهتن به آن میپیوندد و آنزیمهایش را آزاد میکند. مواد گوارشیافته خارج میشوند و مواد گوارشنیافته در واکوئول دفعی از منفذ دفعی خارج میشوند.
هیدر؛ حفرۀ گوارشی
حفرۀ گوارشی فقط یک سوراخ برای ورود و خروج مواد دارد. یاختهها آنزیم ترشح میکنند و گوارش ابتدا برونیاختهای است؛ سپس یاختهها ذرات را با درونبری میگیرند و گوارش درونیاختهای ادامه مییابد.
مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۳۰ و شکلهای ۱۷ تا ۱۹.
صفحهٔ چاپی ۳۱ | لولهٔ گوارش در ملخ و پرنده
چینهدان، پیشمعده و سنگدان
با تشکیل مخرج، لولهٔ گوارش شکل میگیرد و جریان یکطرفۀ غذا امکانپذیر میشود.
ملخ
- آروارهها غذا را خرد و به دهان منتقل میکنند.
- غذا از مری به چینهدان، بخش حجیم انتهای مری، میرود تا ذخیره و نرم شود.
- در پیشمعده دندانهها به خرد شدن بیشتر مواد غذایی کمک میکنند.
- معده و کیسههای معده آنزیم ترشح میکنند و این آنزیمها به پیشمعده وارد میشوند؛ جذب در معده انجام میشود.
- مواد گوارشنیافته از روده و راستروده به مخرج میرسند.
پرندگان دانهخوار
چینهدان دارند. بخش عقبی معده ماهیچهای و سنگدان نام دارد. سنگریزههای بلعیدهشده آسیاب کردن غذا را آسان میکنند.
دام مقایسهای
چینهدان «محل ذخیره و نرم کردن» غذاست؛ سنگدان «بخش ماهیچهایِ عقبیِ معده برای آسیاب کردن» است. این دو را با محل جذب اشتباه نکنید.
مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۳۱ و شکلهای ۲۰ و ۲۱.
صفحهٔ چاپی ۳۲ | نشخوارکنندگان و جمعبندی نهایی
چهار بخش معده و نقش میکروبها در گوارش سلولز
معدۀ چهارقسمتی
گاو و گوسفند معدهای شامل سیرابی، نگاری، هزارلا و شیردان دارند. جانور غذا را سریع میخورد و بعد در فرصت مناسب آن را به دهان برمیگرداند و میجود.
- غذای نیمهجویده وارد سیرابی میشود و به کمک میکروبها تا حدی گوارش مییابد.
- توده به نگاری میرود و به دهان برمیگردد؛ پس از جویدن دوباره وارد سیرابی و سپس دوباره به نگاری میرود.
- مواد از نگاری به هزارلا میروند و تا حدودی آبگیری میشوند.
- سپس وارد شیردان میشوند و آنزیمهای گوارشی ادامهٔ گوارش را انجام میدهند.
چرا میکروبها مهماند؟
سلولز انرژی زیادی دارد، اما بیشتر جانوران آنزیم لازم برای گوارش آن را ندارند. در نشخوارکنندگان، میکروبها برای گوارش سلولز ضروریاند.
فعالیت ۷ | نشخوارکنندگان و گرم شدن کرۀ زمین
پاسخ پیشنهادی برای ارائه
نکتۀ صریح کتاب این است که میکروبها برای گوارش سلولز ضروریاند و بخشی از گازهای روده از فعالیت آنها به وجود میآید. برای کامل کردن ارائه، میتوان توضیح داد که در تخمیر گوارشی نشخوارکنندگان متان تولید میشود؛ متان یک گاز گلخانهای است و افزایش آن به گرم شدن زمین کمک میکند. این جمله، اطلاعات تکمیلی برای فعالیت است و نباید بهعنوان نقلقول مستقیم از متن همان صفحه معرفی شود. نوع خوراک و مدیریت پرورش دام نیز در بررسی اثرهای محیطزیستی اهمیت دارند.
نکتهٔ آزمونی: وجود میکروبها برای گوارش سلولز ضروری است؛ خود نشخوارکننده را صاحب آنزیم گوارش سلولز فرض نکنید.
چکلیست تسلط
مبنای آموزشی: صفحهٔ چاپی ۳۲ و شکل ۲۲. برای تثبیت، پس از مرور این صفحه آزمونک فصل را در همین بسته پاسخ دهید.